Reportage

Ook dit jaar waren de twee minuten stilte stiller dan normaal

Dodenherdenking Door de coronamaatregelen was het leeg bij oorlogsmonumenten. Schrijfster Roxane van Iperen riep op tot introspectie.

Tijdens de Nationale Kinderherdenking in miniatuurstad Madurodam wordt de taptoe gespeeld door de 11-jarige Sebastiaan, de jongste taptoe-speler ooit.
Tijdens de Nationale Kinderherdenking in miniatuurstad Madurodam wordt de taptoe gespeeld door de 11-jarige Sebastiaan, de jongste taptoe-speler ooit. Foto Phil Nijhuis / ANP

De Dam in Amsterdam, vrijwel leeg. Op de Waalsdorpervlakte in Wassenaar en de Grebbeberg in Rhenen kleine plukjes mensen. Net zoals bij de duizenden andere oorlogsmonumenten door het hele land op dinsdag.

Vaak stond er overdag maar één hoofd gebogen, meestal dat van een burgemeester. Was er één kransdrager, soms een taptoe-speler of een kind dat een gedicht voorlas. Aan talloze herdenkingen was opnieuw geen ruchtbaarheid gegeven om een toeloop tijdens de coronapandemie te voorkomen. Ze werden op lokale zenders of via sociale media uitgezonden, men was gevraagd vooral niét om acht uur bloemen te komen leggen. Zo was opnieuw de stilte stiller.

Lees ook over Dodenherdenking 2020: Hier sprak ook de zoon van een vader die de oorlog nooit vergat

Toch herdenkt Nederland – thuis. Bijna negen op de tien Nederlanders zegt vorig jaar op 4 mei thuis twee minuten stilte in acht te hebben genomen, zo blijkt uit het jaarlijkse onderzoek dat het Nationaal Comité 4 en 5 mei laat doen. De Dodenherdenking is het moment waarop 61 procent van de Nederlanders zich het meest met andere landgenoten verbonden voelen.

Twee mensen leggen een bloemstuk bij het Herdenkingsmonument bij het oude Stadhuis op de Markt van Gouda. Foto Tobias Kleuver/ANP/HH

Bij de herdenking op het plein voor het Vredespaleis, waar alleen de Haagse burgemeester Jan van Zanen en Robbert Baruch van Stichting Nationale Herdenking ’s-Gravenhage waren, vatte de laatste het tegenover Omroep West zo samen: „Aan de ene kant is herdenken een individuele beleving en aan de andere kant heb je de behoefte het samen te doen. Maar ook als het niet wordt uitgesproken, voel je verbondenheid.”

In de tijdelijke Statenzaal van het Provinciehuis van Zuid-Holland zei commissaris van de koning Jaap Smit, tevens vicevoorzitter van het Nationaal Comité 4 en 5 mei: „Samen herdenken en nadenken versterkt ons gezamenlijke gevoel van nabijheid.”

Dodenherdenking op de Dam in Amsterdam, met een selecte groep genodigden. Foto Olivier Middendorp

Echo in de stilte

In de Nieuwe Kerk gaf schrijfster en jurist Roxane van Iperen stof tot nadenken over die twee minuten stilte. Ze riep op tot introspectie, tot antwoorden willen horen. Antwoorden zoals de Duitse schrijver Walter Kempowski heeft verzameld in zijn Echolood. Stemmen, zo zei Van Iperen, die „ons wellicht iets vertellen wat we niet willen horen”.

Lees ook de lezing die Roxane van Iperen gaf

„Stil zijn zonder de bereidheid álle stemmen aan te horen, is je adem inhouden en blijven steken in een oppervlakkig verhaal”, zei ze. Juist het „uithoren van de geschiedenis” is van belang om de huidige positie te kunnen bepalen, „ook de diepste uithalen van smart en van angst” en niet louter het „dominante verhaal zoals dat in ons collectieve geheugen is vormgegeven”.

In haar spoken word-voordracht zei Amara van Elst: „nog honderden ongehoorde verhalen te delen / je hoort de echo in de stilte.” En André van Duin vertelde dat er bij hem thuis, vlak na de oorlog, in platgebombardeerd Rotterdam „niet, of nauwelijks over de oorlog werd gesproken. Pas toen ik naar de lagere school ging, kreeg ik voor het eerst te horen wat er eigenlijk allemaal gebeurd was in die tijd.”

Die verhalen werden tijdens digitale herdenkingsbijeenkomsten elders in het land nu wel verteld, nu de laatste getuigen nog leven. Namen werden voorgelezen, herinneringen gedeeld. Zoals Van Iperen zei: „Morgen vieren we de vrijheid. Vandaag mag het gisten dat het pijn doet.”

Nabestaanden leggen een krans tijdens de 4 mei-herdenking in Nationaal Monument Kamp Vught. Foto Rob Engelaar/ANP
Lees ook een interview met André van Duin: ‘Ik ben alleen. Echt alleen. Want Martin is er niet’