Na de oorlog verstopte een Nederlandse SS'er zich 29 jaar op zolder

Zap In een mengvorm van voorstelling en documentaire vertelt cabaretier Diederik van Vleuten het verhaal van een man die zich na de oorlog 29 jaar bij zijn ouders op zolder verstopte.

Diederik van Vleuten vertolkt de geschiedenis van oorlogsmisdadiger Sjaak Filippa.
Diederik van Vleuten vertolkt de geschiedenis van oorlogsmisdadiger Sjaak Filippa. BEELD NTR/VPRO

Soms overtreft de werkelijkheid de fantasie. SS’er Sjaak Filippa verstopte zich na de oorlog 29 jaar lang op zolder bij zijn ouders thuis in Den Haag. Zo’n waargebeurd verhaal is goud in handen van een toneelmaker. Eenheid van plaats, tijd en handeling, en een dijk van karakter om te doorgronden.

Wie was deze eenzame ziel, waarom zat hij op die zolder, hoe hield hij het vol? Diederik van Vleuten, cabaretier, noemt de vertelvorm die hij bedacht voor het verhaal van Sjaak Filippa stand-up history, een mengvorm tussen een voorstelling en een documentaire. Gisteren werd het eerste deel van de tweedelige serie De onzichtbare man uitgezonden, als special van het programma Andere Tijden (NTR, VPRO).

De toneelvloer is ingericht als de zolderkamer van de Pauwenlaan 95 in Den Haag. Het decor: een eenpersoonsbed, een schrijftafel, een leesfauteuil met schemerlamp, en een dakraam. Diederik van Vleuten staat op het toneel als verteller en soms figureert hij als de verstopte SS’er en ijsbeert hij tussen bed en raam, of ligt hij bewegingloos op bed. Zo presenteert hij de feiten en een beetje fantasie door zich in te leven in de man in z’n eentje op die zolder.

De plotwisseling in dat verborgen bestaan wordt geprojecteerd op de gesloten deuren van de kledingkast op zolder: het NOS-journaal van 11 april 1974. Die ochtend, om 11 uur, werd Sjaak Filippa gearresteerd. Zijn vader, 83 jaar oud, had de deur opengedaan, en onmiddellijk begrepen waarvoor de zes politieagenten gekomen waren. Voor zijn zoon, die in 1950 al veroordeeld was tot de doodstraf wegens de organisatie en deelname aan razzia’s, mishandeling en marteling. Sjaak Filippa had zijn veroordeling in de krant moeten lezen, ten tijde van het vonnis verbleef hij al 4,5 jaar op zolder.

Als geschiedenisvertolker deelt Van Vleuten zijn bronnen met de kijker: een reclasseringsrapport waarin Sjaak Filippa zegt dat hij nooit bang geweest is op zolder, maar dat er wel spanningen waren. Als zijn ouders visite hadden, als hij kiespijn had (zijn vader ging aan de slag met een nijptang), als er een auto voor de deur stopte.

Verder is er één interview met hem uit het Nieuwsblad van het Noorden (van 1980), en één getuige komt aan het woord: Sjaaks nichtje, dochter van een van zijn drie zussen. Zij memoreert een kerstdiner bij haar grootouders thuis, in 1961, ze is dan 16. Ze eten Wiener-schnitzel, aardappeltjes, appelmoes misschien. Pas veel later werd haar verteld dat het haar verstopte oom was die het eten had bereid.

Van Vleuten probeert Filippa’s motieven te doorgronden. Waarom wil een Hollandse jongen van 25 bij de Waffen SS, en wat heeft hem doen besluiten na de bevrijding zijn heil te zoeken bij zijn ouders thuis? Zijn vader had hem ontzoond op de dag dat hij lid werd van de NSB. De eerste dag thuis verliep wat stroefjes, vertelt Filippa de reclassering. Nog 29 jaar te gaan.

De laatste drie minuten van deze stand-up history zijn gevuld met een reeks nieuwe vragen: wat had Filippa precies op zijn kerfstok, waar geloofde hij in, en heeft hij echt al die jaren geen teen buiten gezet? „Het leven wordt voorwaarts geleefd en achterwaarts begrepen,” zegt Van Vleuten over zijn vertelling van deze geschiedenis. De werkelijkheid heeft misschien toch nog wat fantasie nodig, want Sjaak Filippa bestond wel, maar hij leefde niet.

Rinskje Koelewijn vervangt Arjen Fortuin tot en met 7 mei.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.