Afkeer van Engeland en Boris Johnson drijft de Schotse nationalisten

Schotse onafhankelijkheid Voorstanders van een nieuw referendum over onafhankelijkheid lijken donderdag de Schotse parlementsverkiezingen te winnen. Maar of er weer een volksraadpleging komt, is niet zeker.

De Schotse premier Nicola Sturgeon op campagne in Perth.
De Schotse premier Nicola Sturgeon op campagne in Perth. Foto Russell Cheyne/Hollandse Hoogte

Catriona MacDonald (26) – zwart haar, zwarte baret, zwart mondkapje – runde jaren een buurtcafé annex galerie in het zuiden van Edinburgh. Vorig jaar verkocht ze haar zaak om de politiek in te gaan.

Op haar rode jasje prijkt daarom nu een geelzwarte rozet met lange linten: MacDonald is kandidaat voor het Schotse parlement namens de SNP, de partij van premier Nicola Sturgeon. Donderdag zijn in Schotland parlementsverkiezingen. Het moet haar dag worden.

MacDonald maakt zich sterk voor armoedebestrijding, betaalbare publieke zorg, klimaatmaatregelen en het opdoeken van de Britse kernwapens. Maar bovenal pleit ze voor Schotse onafhankelijkheid. Progressieve idealen en nationalisme zijn voor haar één. „Alleen met zelfbeschikking kan Schotland een open, modern land in Europa worden”, vertelt ze. Haar Schotse nationalisme moet straks een ruimhartig migratiebeleid mogelijk maken.

„In 2014 hadden we een referendum over onafhankelijkheid. Dat was opwindend. Het trok veel jonge mensen naar de politiek. Met een kleine marge stemde Schotland toen tegen, maar de energie bleef. We bleven nadenken over de toekomst van Schotland.

„Twee jaar later stemde Schotland in grote meerderheid tegen Brexit. Brexit was een enorme schok. We voelen ons verwant aan Europa. Aan Frankrijk en aan de Scandinavische landen. Schots beleid lijkt vaak op Scandinavisch beleid. Met Brexit is zo veel veranderd dat we ons opnieuw de vraag moeten stellen: welk Schotland willen we zijn? Een deel van Boris Johnsons Brexit-VK? Of een deel van Europa?”

Tegen Johnson, voor Europa

Terwijl het Verenigd Koninkrijk nog bezig is de gevolgen en de trauma’s van Brexit te verwerken, koerst een deel van Schotland al weer af op een volgende scheiding. De Scottish National Party van MacDonald en Sturgeon belooft de kiezers een tweede referendum over uittreding uit het Verenigd Koninkrijk.

Donderdag gaan de Britten naar de stembus voor lokale en regionale verkiezingen. Bijna elke Brit mag wel ergens voor stemmen, lijkt het. Daarmee wordt Super Thursday een test voor de populariteit van de regering-Johnson. Het gaat dan ook over de vraag of Johnson het Verenigd Koninkrijk de komende jaren eigenlijk wel bij elkaar weet te houden. Schotland heeft een sterke hang naar onafhankelijkheid, in Wales wordt er wel eens over gesproken en in Noord-Ierland wordt sinds Brexit de roep om een fusie met Ierland luider.

Vanaf het kleine treinstation aan Slateford Road zwermen vrijwilligers uit om voor MacDonald te flyeren. Eleanor Ferguson draagt lange oorbellen met een Schotse vlag. Zij is helemaal klaar met Londen én met Johnson. „We stemmen hier al sinds de jaren vijftig niet Conservatief en toch krijgen we steeds conservatief beleid.” Ze vindt dat het veel grotere Engeland Schotland knecht. „De Tory’s dringen ons bezuinigingen op en dan moeten wij een hoop uitgeven om dat weer recht te zetten.”

Lees ook dit opiniestuk van Nicola Sturgeon: ‘Wij willen terug de Europese Unie in’

In het streven naar onafhankelijkheid komen twee sentimenten samen: afkeer van Engeland en Boris Johnson, en enthousiasme over de EU. Het kiesdistrict van MacDonald, Edinburgh Southern, telt veertigduizend voordeuren. In de armere delen van het district overheerst de afkeer van Londen en deelt ze flyers uit die de Schotse onafhankelijkheid onderstrepen. „De toekomst van Schotland moet in onze handen zijn, niet in de handen van Boris Johnson.” In de rijkere buurten, waar de pijn over Brexit het hevigste was, haakt ze aan bij het verlangen naar EU-lidmaatschap. „Bescherm Schotland in Europa.”

Allan Park is een welvarende enclave van kleine vrijstaande huizen op een heuveltje achter het station. In de voortuintjes trillen tulpen in de gure Noordzee-wind. Een oudere man zet net zijn huisvuil buiten. Als hij het SNP-insigne ziet, wordt hij kwaad. „Scheer je weg. Met jullie wil ik niets te maken hebben. Ik hou van mijn land! Weg. Weg.” Geschrokken deinst MacDonald terug.

„Schotland kent twee soorten nationalisme”, zegt een van de vrijwilligers even later. „De Schotse variant. En een Britse variant.” In MacDonalds district won de vorige keer de kandidaat van Labour die tegen onafhankelijkheid is. Maar, zegt MacDonald hoopvol, het verschil was maar duizend stemmen.

De Schotse kwestie

Met Engeland? Of tegen Engeland? De Schotse kwestie speelt al eeuwen en komt maar niet tot rust. In Edinburgh is het historische wisselbad een attractie.

Het beroemde kasteel dat boven de stad uittorent heeft twee uit steen gehouwen poortwachters: Robert The Bruce en William Wallace (Braveheart uit de film met Mel Gibson), nationale helden uit de Eerste Onafhankelijkheidsoorlog tegen Engeland. De door toerisme aangevreten Royal Mile voert vervolgens langs het parlement dat in 1707 bij de Schotse fusie met Engeland werd opgeheven om te eindigen bij het paleis waar koningin Elizabeth jaarlijks even afstapt op weg naar haar buiten Balmoral.

Tegenover Holyrood Palace staat het moderne Schotse parlement waar MacDonald straks hoopt te werken. Schotland mag sinds 1999 weer zelf zorg, onderwijs en justitie regelen. De rest wordt beslist in Westminster, waar Schotland met 58 van de 650 parlementariërs vertegenwoordigd is in het Lagerhuis.

Sinds de versoepeling van de coronamaatregelen wordt op de Grass Market in Edinburgh weer bier geserveerd. Foto Jeff J. Mitchell/Getty

Outside dining

In Schotland, niet bepaald vermaard om outside dining, zijn de terrassen net weer open. De gevoelstemperatuur is drie graden, maar dat deert de vrienden op het terras van The Standing Order aan George Street niet. Ze zijn 18, gaan naar een privéschool en mogen donderdag voor het eerst stemmen. Terwijl de regen in hun bier druppelt, leggen ze uit dat ze het Schotse nationalisme goed begrijpen, maar dat ze toch tegen onafhankelijkheid zijn.

Tom Wearmouth gaat na de zomer geschiedenis studeren. „Het idee van onafhankelijkheid is sympathiek, maar je kunt het eigenlijk alleen doen als je de garantie hebt dat je tot de EU kunt toetreden. Maar die is er niet. Dus loop je het risico dat je als klein land geïsoleerd raakt. Dat is gevaarlijk. Onze nabije toekomst is in het Verenigd Koninkrijk.” Erik Norrie, die straks bedrijfseconomie gaat doen, is bij wedstrijden van het Engelse nationale team altijd voor het andere land. Voor hem wegen de economische risico’s zwaarder dan de vete met Engeland. Hij is bang dat de belastingen omhoog zullen gaan, dat consumenten straks minder te besteden hebben. „Het gevaar is dat grote bedrijven dan uit Schotland vertrekken.” Tom Speedy, die naar de kunstacademie wil, vreest dat de overheid na onafhankelijkheid moet bezuinigen als „Nicola” haar zin krijgt.

Wat ze zullen stemmen, weten de scholieren nog niet, maar in elk geval tégen een referendum.

Dat zou ze zo maar in de armen kunnen drijven van Scott Douglas (32), Conservatief en kandidaat voor Edinburgh Central, het enige district dat de Tory’s vijf jaar geleden in de hoofdstad wonnen.

Douglas ontvangt tijdens lockdown in een parkje met uitzicht op zijn district, met in de diepte, half verscholen achter roze bloesem, het parlement waar hij graag heen wil. „Ik ben in Engeland geboren, in Schotland getogen. Ik ben Brits en ik ben Schots en ik zie niet in waarom ik moet kiezen tussen die twee.”

Maar Douglas is vooral tegen onafhankelijkheid uit rationele overwegingen. „We krijgen meer geld uit Londen dan we afdragen. Dat is een goede deal! De verlofregeling waarmee werknemers de lockdown overleven wordt bijvoorbeeld door Londen betaald. We zitten midden in een pandemie, dát hoort onze prioriteit te zijn. We moeten onze aandacht richten op economisch herstel, niet wéér tien jaar praten over onafhankelijkheid. We hadden in 2014 al een referendum en je kunt niet net zolang referenda houden totdat je je zin krijgt.”

In het Royal Highland Centre in Edinburgh werden vrijdag de eerste poststemmen gecontroleerd. Foto Jane Barlow/Hollandse Hoogte

Megaoperatie

Schotse onafhankelijkheid zou een mega-operatie worden. De twee buurlanden zijn al eeuwen met elkaar verweven. Al die draadjes moeten dan doorgeknipt worden. Brexit valt erbij in het niet.

Economisch onderzoek suggereert dat de kosten hoog zijn. Zestig procent van de Schotse export gaat naar de rest van het VK. En EU-lidmaatschap zou betekenen dat er dwars door het eiland een EU-buitengrens komt te liggen. Sturgeon probeerde die lastige kwestie te ontwijken. Dat komt later wel, zei ze tijdens een tv-interview, tegen de tijd dat we ons voorbereiden op het referendum.

Gaat dat referendum er ook echt komen? Dat is nog maar de vraag. De SNP ligt in de peilingen aan kop, haalt mogelijk een absolute meerderheid. Samen met de zetels van de Groenen, die ook voor uittreding ijveren, zou er in elke geval een parlementaire meerderheid zijn voor een referendum.

Dankzij Johnsons vaccinatiebeleid daalt het animo voor een referendum gestaag

Maar de afgelopen maanden daalde het animo voor een referendum gestaag, onder andere doordat de regering-Johnson goed scoorde met het vaccinatiebeleid. In peilingen is er op dit moment nét geen meerderheid voor.

En dan is er nog Boris Johnson. Hij weigert vooralsnog categorisch toestemming te geven voor een volksraadpleging. Die weigering plus zijn harde Brexit maken hem in Schotland weinig geliefd. Hij ligt er zelfs zó slecht, dat hij er geen campagne voert.

Ook als Sturgeon niet op korte termijn om een referendum vraagt, maar pas over een of twee jaar, zal een veto van Johnson de animositeit alleen maar aanwakkeren. Schotse nationalisten zouden dan wéér een reden hebben zich af te zetten tegen Londen.

Hoe lang wil Johnson dan in zijn veto volharden? Douglas: „Wat mij betreft houdt hij het heel lang vol. En zo lang er geen duurzame meerderheid is voor een referendum zitten we goed. Maar de SNP zal nooit ophouden erover te praten.”