Waar spiritualiteit en samenzwering elkaar ontmoeten

Verzet De pandemie zorgt voor een botsing in de spirituele wereld van yoga, meditatie en tantra. Alsof je discussieert met YouTube-filmpjes, zegt de een. Ik laat mensen die zeggen: ‘O, ben jij zo’n wappie?’ nu los, zegt een ander.

Foto Getty Images

De wereld van de persoonlijke groei, meditatie, mindfulness, tantra en ecstatic dance is haar wereld: de spirituele wereld. En vanaf het begin van de coronacrisis zag intimiteitscoach Wilrieke Sophia het om haar heen gebeuren: de hoeveelheid desinformatie die over het coronavirus werd gedeeld, het langzaamaan steeds feller wordende verzet tegen de maatregelen.

Aanvankelijk bleef dat nog bij scepsis. Via Facebook deelden invloedrijke coaches artikelen over het coronavirus, dat zou zijn uitgevonden in een lab in Wuhan. Zelf las ze al die stukken ook, ze werd er zelfs even in meegezogen – maar haar „bullshitradar” ging al snel af. „Ik dacht: ja, ik voel me ook naar over het coronavirus, maar nee, de wereld zit niet moedwillig in een pandemie.”

Toch verbaasde het rondzingen van die desinformatie en de verbanden die werden gelegd haar in eerste instantie niet. „In de spirituele wereld geldt: leer vertrouwen op je emoties, volg je intuïtie, doe aan zelfonderzoek”, zegt ze. En als er dan zoiets overweldigends als een pandemie ontstaat, dan is het ook niet zo heel gek om te voelen: hier klopt iets niet, en op zoek te gaan naar antwoorden. „In de wereld van de persoonlijke groei hebben mensen bovendien wel vaker ideeën die buiten de reguliere wetenschap vallen – ik vind het ook mooi dat die er zijn.”

Pas toen ze die scepsis in een snelkookpan met allerlei complottheorieën terecht zag komen, begon ze zich zorgen te maken. „Zo’n niet-pluis-gevoel hebben is één ding, maar geloven dat overheden internationaal samenspannen, is echt iets anders.” Wat ze online in haar spirituele netwerk voorbij zag komen, ging steeds verder: miljardairs Bill Gates en George Soros werden vaak genoemd, zij zouden belang hebben bij de pandemie, en er werden elementen van de extreemrechtse complottheorie QAnon gedeeld. Dat was het moment dat ze zich begon uit te spreken op Facebook. „Het voelde alsof mensen met wie ik jarenlang heb samengewerkt en bevriend was opeens rechts afsloegen, waar ik linksaf ging.”

Foto Getty Images

‘Wellness-rechts’

Het tiental vrouwen dat NRC voor dit artikel sprak, van reikicoaches tot yogadocenten, en van voor tot tegen de coronamaatregelen, beschrijven vrijwel allemaal dezelfde botsing in de spirituele wereld. Mensen die zij al jaren op evenementen, in de yogaschool of tijdens trainingen tegenkomen, spreken voor hun gevoel een andere taal. Alsof je opeens discussieert met YouTube-filmpjes, zegt een van hen. Ik laat mensen die zeggen ‘O, ben jij zo’n wappie?’ nu los, zegt een ander.

Nu is het verzet tegen de coronamaatregelen natuurlijk niet voorbehouden aan de spirituele wereld – dat wordt breder gedeeld. En het is ook zeker niet de enige online gemeenschap waarin desinformatie over het virus rondgaat. Toch is onmiskenbaar dat een deel van de mensen die de maatregelen bevecht, zichzelf als spiritueel profileert. Het overgrote deel daarvan is vrouw. En verschillende vrouwen bevestigen ook dat er zorgen bestaan over de opkomst van complottheorieën binnen dat verzet. Bijna driehonderd vrouwen én mannen uit de spirituele wereld verenigden zich om die reden in een Facebook-groep.

Wilrieke Sophia, actief lid van die groep, zag in de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen bovendien dat bekenden die voorheen níét of links stemden, oproepen op sociale media plaatsten om op Wybren van Haga, nummer twee op de lijst voor Forum voor Democratie, te stemmen. Hij stelde de goede, kritische vragen over het coronabeleid aan de Kamer, schreven zij. Schrijfster Roxane van Iperen duidde die FvD-stem halverwege maart via Instagram Stories door deze „yogatypes” een „geprivilegieerde groep” te noemen, „waarin velen vooral met zichzelf bezig (kunnen) zijn”. Verschillende columns en artikelen over haar term ‘wellness-rechts’ volgden – ook in NRC.

Voorop staat dat niet iedereen die kritisch is over het coronabeleid, meteen in complotten gelooft. Soms blijft het bij het gevoel dat er iets niet klopt, soms bij kritische vragen stellen. Ook zijn de meningen over een stem op Forum voor Democratie verdeeld: waar de ene vrouw dat noodzakelijk vond om haar vrijheid terug te krijgen, vond de ander de stap van voorheen links naar radicaal-rechts stemmen te groot. De vraag is vooral waarom het verzet tegen de coronamaatregelen in de spirituele wereld zoveel weerklank vindt.

Lees ook: ‘Yoga’ is niet synoniem met radicaal-rechtse denkbeelden

Immuunsysteem

Volgens een yogadocente die tegen de coronamaatregelen zegt te zijn en niet met haar naam in NRC wil, is dat omdat „de samenleving in een gat is gevallen waarin mensen niet goed meer weten wat hun kracht is, en wie ze zijn als mens”. Dat de zoektocht naar antwoorden op dat „zingevingsprobleem”, zoals zij het noemt, vooral in het spirituele circuit plaatsvindt, is volgens haar geen toeval: „Wij zijn altijd al bezig met de vraag: wat is mijn pad in dit leven, wat voel ik qua energie, waar liggen mijn krachten?”

Daar komt volgens haar bij, dat het probleem pas echt goed zichtbaar werd tijdens de coronacrisis. „Je zag hoe we onszelf afhankelijk hebben gemaakt van een systeem waarin onze krachten worden onderdrukt”, vertelt ze. „Want hoe kan het bijvoorbeeld dat een PCR-test nu bepaalt of je gezond bent of niet? Ik ben gezond als mijn immuunsysteem op orde is. En dat begint allemaal met de juiste voeding, de juiste lifestyle.” Gezond zijn is een kracht die in haarzelf ligt, meent ze.

Voor Noor Bongers, ondernemer in maatschappelijke transitie, is dat ook de belangrijkste reden om niet zozeer „tegen de coronamaatregelen”, maar „tegen het coronabeleid” te zijn. Zij ziet hoe de overheid mensen nu níét stimuleert om te sporten, gezond te eten, om mindful te zijn. „Sterker nog: sporten werd verboden. Alles is gericht op het beheersen van een virus waarvan je je kunt afvragen of het statistisch zo erg is”, zegt ze. En dat druist volgens haar in tegen wat werkelijk belangrijk is.

Dat er tijdens de coronacrisis niet meer aandacht voor een gezonde levensstijl is geweest, ziet de yogadocente als een van de bewijzen voor het bestaan van een agenda, een ‘global-resetplan’, waarin burgers meer en meer aan zelfbeschikking inleveren. Er viel voor haar veel samen: hoe kan het bijvoorbeeld dat wereldwijd bijna alle landen hetzelfde beleid voeren? Zij hoorde dat ook steeds vaker van mensen om zich heen: het gevoel dat er iets niet klopte, dat er meer aan de hand was, werd onderling sterker. Zelf zegt ze „niet van de complottheorieën te zijn”. Dat mensen slachtoffer zijn van een onderdrukkende machtsstructuur, is volgens haar duidelijk.

Bongers vindt veel dingen vooral „ráár”. Ze stelt zich genuanceerd op, maar ziet tegelijkertijd dat er meer aan de hand is: de overheid schendt het recht op zelfbeschikking. En dat roept voor haar vragen op – wat speelt er? Ze vindt het bovendien opmerkelijk dat men elkaar zo snel in kampen duwt: óf je bent een ‘wappie’, óf je bent een ‘schaap’. Dat zaait alleen maar verdeeldheid, zegt ze, terwijl we elkaar nodig hebben.

Foto Getty Images

‘Conspiritualiteit’

Het spirituele verzet wegzetten als dom of onintelligent is niet terecht, zegt Jelle van Buuren, onderzoeker aan de Universiteit Leiden en gepromoveerd op het milieu van complotdenken. Veel vrouwen zijn hoogopgeleid en veel van dit soort vragen ontstaan in de huidige context van de coronacrisis, waarin de tegenstrijdigheden soms voor het oprapen lagen. Mondkapjes hadden geen zin, maar werden toch verplicht. De avondklok zou als eerste maatregel weer verdwijnen, maar bleef drie maanden. „Dat heeft een weg gebaand voor de gedachte dat er meerdere waarheden zijn”, zegt Van Buuren.

Dat geldt ook voor de opkomst van het complotdenken. In de wetenschap werd het begrip conspirituality in 2011 beschreven door sociologen Charlotte Ward en David Voas. Waar het spirituele New Age-denken leunt op individuele groei en het bewustzijn van een betere wereld, gaan complotdenkers ervan uit dat geheime elites overal ter wereld hun macht uitoefenen, schrijven zij. Ze vinden elkaar in het idee dat niets zomaar gebeurt, dat bepaalde ‘krachten’ of ‘energieën’ ons sturen, en dat alles met elkaar verbonden is.

‘Conspiritualiteit’ ontstaat wanneer politiek cynisme en spiritueel optimisme elkaar ontmoeten, vervolgen Ward en Voas. Dat optimisme gaat over ‘ontwaken’, over verder kijken dan wij in onze alledaagse, materialistische wereld gewend zijn. Het cynisme gaat over een verborgen politieke agenda. Of, zoals Van Buuren het beschrijft: „Wie al gewend is zijn innerlijke gids te volgen, op zoek naar zijn of haar eigen waarheid, is ontvankelijker voor alternatieve verhalen over hoe de wereld ‘echt’ in elkaar zit.” In moderne complottheorieën wordt zelfs een expliciet beroep gedaan op die individuele zoektocht, zegt hij. „Wij zeggen niet wat je moet denken, dat moet je vooral zelf uitzoeken.”

Voor het samensmelten van dat cynisme en optimisme is de coronacrisis een ideaal moment geweest. „Alles waarvan je dacht dat het normaal was, blijkt ineens anders”, zegt Van Buuren. „Dus ga je opnieuw te rade bij dat innerlijke kompas.” En zo konden cynische theorieën over samenspannende overheden, de anders zo apolitieke en optimistische wereld van de spiritualiteit binnenwaaien.

Lees ook deze column van Floor Rusman over conspiritualiteit

‘Rabbit hole’

Belangrijk is ook dat complottheorieën op sociale media nauwelijks meer de schimmige, mannelijke internetcomplotten zijn die ze ooit waren, zegt schrijfster Kaitlyn Tiffany in The Atlantic. Online influencers delen hun openbaringen ogenschijnlijk argeloos, omlijnd met zachte, pastelkleurige filters en bedekt met termen als liefde en vrijheid. „There’s no warning – just a warm, glamorous facade, and then the rabbit hole”, schrijft Tiffany.

De term ‘rabbit hole’ wordt vaak gebruikt voor mensen die online helemaal in iets opgaan, zoals een stroom desinformatie. Hoe gemakkelijk het is in dat ‘gat’ te vallen, beschrijven verschillende vrouwen. Zo had holistisch bekkentherapeut Anna Sophie Verschoor een paar jaar geleden „ook wel affiniteit” met complottheorieën, zoals ze dat zelf verwoordt. „Je opvoeding en omgeving scheppen een bepaald beeld van hoe alles in elkaar zit. Het spirituele is erop gericht je los te maken van al die maatschappelijke waarheden. Je wil daarom dat de informatie die je tot je neemt anders is dan wat je altijd geleerd hebt. Eigenlijk is alles behalve ‘mainstream’ goed.”

Dat schept ruimte voor allerlei alternatieve werkelijkheden, waar vaak ook wel een kern van waarheid in zit, vertelt ze. Maar het gaat volgens haar mis wanneer mensen vanuit een bepaalde schok of ontsteltenis té diep meegezogen worden in zo’n alternatieve werkelijkheid. En precies dat zag ze sinds de coronacrisis om haar heen gebeuren. „Een paar jaar geleden moest je nog graven naar zulke alternatieve waarheden, nu waren ze er opeens in overvloed”, zegt ze. En de tijd om je daarin te verliezen, die was er tijdens de pandemie ook volop.

Wat daar natuurlijk bij helpt is dat het online heel gemakkelijk is je met gelijkgestemden te omringen, waardoor het eigen gelijk doorlopend wordt gevoed. Eenmaal in zo’n realiteit meegezogen, blijven de online gemeenschappen bewijzen aanleveren. Zo deelde jurist Isa Kriens, 44.100 volgers op Instagram en mede-oprichter van Moederhart (een collectief dat pleit voor een „kindvriendelijke samenleving zonder test- en vaccinatiedwang”), via Instagram Stories onlangs allerlei verhalen van volgers die meenden dat het toenemende aantal gevaccineerde mensen in hun omgeving best eens de oorzaak kon zijn van hun verstoorde menstruatiecyclus. Hoe meer verhalen zij deelde, hoe meer reacties er volgden, van vrouwen die hetzelfde meemaakten. „Ik trek geen conclusies”, zei Kriens er nadrukkelijk bij, „en jullie mogen er zelf ook mee doen wat je wil”. Een samenzweringstheorie mag zoiets niet heten, maar desinformatie is het wel: nergens werd vermeld dat er geen wetenschappelijk bewijs voor deze bewering is.

Netwerk

In de spirituele wereld ging dat vormen van bubbels soms nog een stap verder. Mensen zagen hun professionele netwerk veranderen. Zo vertellen sommige vrouwen dat ze kennissen kwijtraakten, die ze inhoudelijk van zich af zagen drijven. Dat deed ze veel verdriet. Maar, vertellen zij ook: er kwamen anderen voor in de plaats – gelijkgestemden. Zo vertelt een van hen dat haar spirituele netwerk het afgelopen jaar eigenlijk groter is geworden dan voorheen. Zij noemt dit daarom óók een hele fijne, verbindende tijd.

Voor holistisch bekkentherapeut Verschoor is de strategie bij goede vrienden om het onderwerp te mijden, uit angst dat een voor haar waardevolle groep uit elkaar valt. Agree to disagree, zegt ze daarover. Want dat ze haar professionele netwerk het afgelopen jaar wel uiteen zag vallen, doet haar veel. Eindeloos zag ze mensen Facebook-vrienden ontvrienden, om wat er online werd gedeeld. Tegelijkertijd komt er nu iets boven wat er altijd moet zijn geweest, vertelt Verschoor. „Dat merkte je vroeger niet, want politiek was nooit een issue. Daar hadden we het gewoon nooit over.”

Mindfulnesstrainer Saskia Beugel, mede-oprichter van de Facebook-groep waarin mensen hun zorgen delen over het complotdenken in de spirituele wereld, beschrijft hoe de spirituele scene eigenlijk altijd een beetje los stond van de maatschappij. „Er zitten veel niet-stemmers tussen, veel mensen die altijd zeiden: ‘Nee joh, met politiek houd ik me niet bezig.’” De stap naar politiek activisme is dan simpelweg opvallend, verklaart zij. Ook hoorde zij eigenlijk al jaren complottheorieën voorbijkomen, maar zag dat sinds corona „ontploffen”.

Sommige vrouwen denken zelfs dat hun professionele netwerk er na corona nooit meer hetzelfde uit zal zien. Daarvoor is er, zeggen zij, te veel gezegd.

De volledige namen van alle geïnterviewden zijn bij de redactie bekend.