Recensie

Recensie Boeken

Wat leert de geschiedenis van Habsburgse rijk ons over de EU?

Keizers Wat leert de geschiedenis van Habsburgse rijk ons over de EU? In een meanderend boek leert Caroline de Gruyter je oog te hebben voor de kunst van het fortwursteln, de officieuze regeerstijl van de Unie. (●●●●)
Het ruiterstandbeeld van prins Eugene voor het Hofburg-paleis in Wenen.
Het ruiterstandbeeld van prins Eugene voor het Hofburg-paleis in Wenen. Foto Getty Images

Mensen krijgen graag gelijk. Dat schijnt goed te zijn voor de gemoedsrust. Daarom zou het kunnen dat het nieuwe boek van Caroline de Gruyter vooral gelezen wordt door somberaars, althans als ze afgaan op de titel. ‘Beter wordt het niet’, met zo een aanhef spreek je mopperpotten aan.

De Gruyter neemt haar lezers mee naar het Habsburgse rijk. Ze loopt door de paleizen, bezoekt musea, verschijnt op een bal, en praat met afstammelingen van de keizers. Ze zoekt naar sporen van de Habsburgers in Wenen en ver daarbuiten. Ze schrijft haar boek zoals haar columns: heerlijk meanderend tussen anekdotes, zonder veel pretentie, soms grappig, dikwijls slim en altijd raak.

Tussendoor, en daar is het haar in dit boek om te doen, legt ze bruggetjes naar de Europese Unie, die verbazend veel kenmerken deelt met het Habsburgse rijk. In beide gevallen gaat het om vele nationaliteiten die onder eenzelfde gezag komen. Ze staan allemaal op hun rechten en ze willen allemaal gehoord worden. Dat was bij Habsburgers zo, en het is in het Europa van vandaag niet anders. Ze vertrouwen elkaar amper, en het centrale gezag nog minder. Er is nog een gelijkenis: zowel de onderdanen van het Habsburgse rijk als van de Europese Unie hebben aanhoudend kritiek op de bestuurders en hun beslissingen. Altijd hebben ze bezwaren en bedenkingen.

Als er een nieuwe editie van De Gruyters boek komt, kan ze er gemakkelijk een hoofdstuk over de Europese vaccinatiestrategie aan toevoegen. De Europeanen zijn gepikeerd op Brussel omdat de campagne hier trager op gang kwam dan in Amerika of het Verenigd Koninkrijk. Toch hebben de lidstaten zelf beslist om de aankoop gezamenlijk te doen. Een verstandige keuze, want als het ieder voor zich was, zou er chaos komen. Maar de landen wilden het hele proces wel controleren. Toen de Europese Commissie onderhandelde met de vaccinfabrieken keken zevenentwintig schoonmoeders over de schouder mee. De ene wilde voor een prima prijs gaan, de andere voor een waterdichte regeling van aansprakelijkheid. Dus werd wekenlang met komma’s en paragrafen geschoven. Iedereen wilde zijn zegje doen, om achteraf te klagen dat het besluitvormingsproces trager verliep dan elders. Naar Europese normen is het een regelrecht mirakel dat het nog zo snel ging.

Vaccins

Net als bij de Habsburgers is ook in de EU de kortste weg tussen twee punten over het algemeen een grillige kronkellijn. In eindeloos veel comités, werkgroepen, adviesorganen en andere gremia worden uiteenlopende belangen en standpunten uitgesproken, afgewogen en in rekening gebracht. De vraag bij de Habsburgers, aldus de Gruyter, was altijd: hoe houden we de boel bij elkaar? Dat lukte alleen door de hele tijd rekening te houden met de meest uiteenlopende verzuchtingen, alles in regeltjes te gieten, ambtenaren in te schakelen om de zaak op de rails te houden en een bureaucratie uit te bouwen. Het is in het Europa van vandaag niet anders.

Europeanen heden ten dage ergeren zich ook aan de uitvoer van vaccins. De EU exporteert er tientallen miljoenen, de Amerikanen en de Britten nul. We vragen ons af waarom de Unie niet wat assertiever is. Bij de Habsburgers leefde dezelfde vraag. Het rijk lag ingeklemd tussen grootmachten die zich vaak ruw en driest gedroegen. De Gruyter citeert keizer Jozef I, die zich realiseerde dat zijn leger te klein was en dat iedereen wist hoe zwak hij was. Precies daarom werden conflicten niet op de spits gedreven. De Habsburgers verloren veldslagen, maar zelden hele oorlogen. Het vroeg handigheid en geschipper, en het hielp dat het Habsburgse rijk door de wijde omgeving als minder bedreigend werd ervaren.

In Praag ontmoet de Gruyter Karel Schwarzenberg, nazaat van een prominente familie die op goede voet stond met de keizers. ‘Alles functioneert redelijk goed,’ zegt hij, ‘maar we zien het niet. In onze optiek gaat alles heel slecht.’ Het is niet zo duidelijk of hij het heeft over de EU van vandaag, of over het rijk van toen.

Strompelen en baggeren

Het was vermoeiend om het Habsburgse rijk te besturen. Altijd weer moest er gelet worden op de uiteenlopende bekommernissen van velerlei naties. De Habsburgers konden nooit met de zevenmijlslaarzen vooruit. Het was strompelen en baggeren, oftewel fortwursteln (wie het boek leest, leert een moeilijk uitspreekbaar woordje Duits bij). Dat is precies ook de regeerstijl van de Europese Unie. Het stokt en het rommelt en het hapert. Maar het valt nooit helemaal stil.

De zwakte was tegelijk immers de sterkte van het Habsburgse rijk. Na het geploeter waren de scherpste kanten doorgaans weggevijld, niemand stond er ooit werkelijk alleen voor en zuchtend en puffend kwam er finaal voor elk probleem een regeling. Daarom kon het rijk zolang blijven bestaan.

Wie verwacht dat Beter wordt het niet een somber en pessimistisch boek is, vol ergernis en verwijten, komt bedrogen uit. De Gruyter legt uit waarom het vaak zo stroperig en moeizaam gaat. Wie dat snapt zal het, alles in acht genomen, niet eens meer zo erg vinden dat het niet beter wordt. In een oase van rust, stabiliteit en welvaart, is ‘meer van hetzelfde’ zelfs geruststellend.

De vraag stelt zich natuurlijk of de Europese Unie, net als het Habsburgse rijk, in elkaar kan klappen. Daar geeft De Gruyter expres geen antwoord op, althans niet direct. In het begin van de vorige eeuw ging het plots snel: de moord op een kroonprins, een uit de hand lopende oorlog, en pats, gedaan. Het rijk was verknipt voor iemand het goed en wel besefte. Elk apart waren de onderdelen te klein om nog aan Grote Politiek te doen.

Het einde van de Europese Unie is de voorbije jaren dikwijls aangekondigd. Elke crisis zou fataal zijn. De ondergang is er niet gekomen en de Unie is kleveriger dan ze lijkt. Misschien komt het wel omdat we leren uit de geschiedenis. Door het verleden te kennen en het te begrijpen, kunnen we onszelf voor ongelukken behoeden. Ook dat is een reden om Beter wordt het niet te lezen.