Het hoofdkantoor van SHV in Utrecht.

Foto Daniel Niessen

Interview

‘We zijn nooit op het hoofdkantoor van SHV geweest’

Interview onderzoeksleiders Familieconcern SHV meldde uit zichzelf corruptie en omkoping in het buitenland. Daardoor vielen de boetes in Nederland milder uit. De onderzoekers leggen uit waarom.

Zo vaak lukt het niet om een bedrijf in Nederland te bestraffen voor internationale corruptie. De laatste keer was telecombedrijf Vimpelcom, in 2016. Bewijs in dit soort zaken is versleuteld of verstopt in landen die niet meewerken. Grote onderzoeken naar corruptie bij Damen Shipyards en Shell lopen vast, omdat procedures over in beslag genomen stukken heel lang duren.

Officier van justitie Tessa van Roomen: „Het helpt enorm als een bedrijf zelf meewerkt aan een strafrechtelijk onderzoek, zoals SHV nu.”

In drie schikkingen die het Openbaar Ministerie trof met dochterbedrijven van SHV, zoals woensdag bekendgemaakt, beloonde justitie dat gedrag met een ‘meewerkkorting’ en een ‘zelfmeldkorting’. Vennootschappen van SHV-dochters Eriks en Mammoet betalen justitie 41,6 miljoen euro wegens onder meer jarenlange corruptie en valsheid in geschrifte. Hun medewerkers worden mogelijk vervolgd.

Met onderzoeksleider Albert Jan Kwakman van opsporingsdienst FIOD geeft de officier openheid over het onderzoek, en ook dat gebeurt niet vaak.

In een kamer met uitzicht op het IJ in Amsterdam vertellen ze over taps aan de top, een bankrekening in Zwitserland en invallen bij dochterondernemingen.

Móeten bedrijven niet gewoon meewerken aan een onderzoek? Waarom worden ze daarvoor beloond?

Van Roomen: „Uitgangspunt is dat verdachten, ook verdachte bedrijven, het recht hebben om niet mee te werken aan een strafrechtelijk onderzoek tegen hen. SHV heeft informatie verstrekt aan de FIOD waardoor die überhaupt in staat was het onderzoek te verrichten. Het bedrijf is de corruptie in Dubai zelf bij ons komen melden. Anders hadden we denk ik niet gestaan waar we nu staan.”

Toen de advocaat van SHV zich half december 2016 bij het OM meldde, was het bedrijf al twee jaar van die corruptie op de hoogte.

Van Roomen: „SHV heeft vanaf 2014 eerst zelf onderzoek laten doen. Ik ben advocaat geweest en ik weet: voor je zorgvuldig onderzoek hebt gedaan en een overzicht van de feiten hebt – dat kost wel even tijd.”

Officier van justitie Tessa van Roomen

Van Roomen stond bij Zuidaskantoren negen jaar lang bedrijven bij in corruptie- of fraudezaken, tot ze in 2017 overstapte naar het OM en bedrijven erom ging vervolgen.

SHV meldde de corruptie ook pas nadat accountant KPMG meldpunt FIU erover had ingelicht in 2015, en toen het hoorde dat NRC er op korte termijn over ging publiceren.

Van Roomen: „Wij, het OM, wisten nog van niks, er liep nog geen strafrechtelijk onderzoek. Dat zal ook het criterium zijn in de toekomst. Er kan van alles spelen waardoor een bedrijf zich meldt, dat maakt niet uit. Maar als ze zich hadden gemeld nádat we een onderzoek waren begonnen, hadden ze geen korting gekregen.”

De advocaat meldde die dag alleen de corruptie in Dubai die toch al publiek zou worden, niet de corruptiezaken die SHV ook al bekend waren.

Kwakman: „SHV heeft advocatenkantoor De Brauw Blackstone Westbroek bij alle dochters een agentenonderzoek laten doen. Daar kwam van alles uit. De corruptie in Dubai vond het zo structureel en zwaar dat het die wel moest melden.”

De langdurige omkoping van een parlementariër in Irak niet?

Kwakman: „Kennelijk.”

Hebben ze wel meegewerkt in dat onderzoek?

Kwakman: „Reactief. Ze hebben elke keer gewacht tot wij wat hebben gevraagd.”

In het feitenrelaas van het OM staat over de omkoping in Irak dat „in opdracht van SHV een uitvoerig onderzoek is verricht, waarvan de relevante bevindingen met het OM zijn gedeeld”, en dat het bedrijf mede daarom korting krijgt.

Als SHV niet zelf naar het OM was gestapt, had dan nooit een corruptieonderzoek tegen het bedrijf plaatsgevonden?

Kwakman: „Dan had het waarschijnlijk evengoed onze aandacht gehad. Accountant KPMG had al die melding van omkoping gedaan, daar wisten wij van.”

Van Roomen: „Dan had het onderzoek wel langer geduurd en was de uitkomst mogelijk anders geweest. We kregen nu data uit landen waaruit we vermoedelijk nooit data hadden kunnen krijgen, versleutelde data die we niet hadden kunnen ontsleutelen, we konden mensen verhoren die we anders misschien niet hadden gevonden.

„De kortingen hebben ook een algemeen belang, die internationale organisaties als OESO benadrukken. We willen dat er een prikkel is voor bedrijven om te melden en mee te werken, om het hogere doel van internationale corruptiebestrijding, omhoog te tillen.

„We zijn, ook op advies van de OESO, in deze zaak transparant over de totstandkoming van de boete en de hoogte van de korting en we lichten die uitgebreider toe. Dat is in Nederland nieuw. Hopelijk bevordert dit het zelfreinigende vermogen van bedrijven en het aantal zelfmeldingen.”

Hoe verliep het onderzoek, na die eerste melding van SHV?

Kwakman: „We hebben taps gezet, ook op telefoons van leidinggevenden. Die taps hebben geleid tot weer andere onderzoeken. We vingen een gesprek op waarin mensen spraken over iets met Korea en Algerije. ‘Wat heb je daar dan voor problemen?’, hebben we gevraagd. En dan kwam volledige medewerking over dat onderwerp. Ook hebben we tientallen betrokkenen verhoord, rechtshulpverzoeken in meerdere landen gedaan en doorzoekingen gepleegd.”

Op het hoofdkantoor aan de Rijnkade in Utrecht?

Kwakman: „We zijn niet bij SHV gaan zoeken.”

Lees hier het onderzoeksverhaal van NRC naar SHV-dochters: Begraven onder een dikke laag zand

Waarom niet?

Kwakman: „Omdat ze steeds gaven waar we om vroegen. Ik ben nooit op het hoofdkantoor van SHV geweest.”

Van Roomen: „Ik ook niet.”

Je kan toch niet vragen naar wat je niet weet?

Kwakman: „Je gaat pas doorzoeken als je het idee hebt dat je gaat vinden wat je nog niet weet, maar wel nodig hebt. In deze casus hadden we daar geen enkele aanleiding toe.”

Heeft SHV het interne onderzoek door advocatenkantoor De Brauw overhandigd? En stonden daar misstanden in die SHV niet meldde?

Kwakman: „Nee, ik heb er ook niet om gevraagd. Ik vraag een advocaat niet om z’n stukken.”

Van Roomen: „We willen feiten zien, niet een samenvatting of een juridische waardering.”

Hebben jullie dan in ieder geval de documenten die aan het rapport ten grondslag liggen opgevraagd?

Kwakman: „Ik heb geen enkele reden te veronderstellen dat ik bepaalde documenten niet heb gekregen die ik wel had moeten hebben.”

Voortdurend steken mensen over van SHV naar de verdachte dochters en terug. Hoe kan het dat de holding van niets weet?

Van Roomen: „De FIOD heeft dat uitgebreid onderzocht en prachtig in kaart gebracht. Tot nog geen jaar geleden was het moederbedrijf ook verdachte. Uit het onderzoek is niet gebleken dat SHV verwijtbaar te weinig of te laat heeft gehandeld. We hadden onvoldoende bewijs om SHV te vervolgen.”

In 2009 komen bij SHV de steekpenningen bij de dochteronderneming in Dubai aan het licht. Vijf jaar later blijken die nog steeds betaald te worden. Het OM vindt dat SHV dit niet te verwijten valt. Maar had SHV dat in die tussenliggende jaren niet beter moeten controleren? Banken krijgen toch ook straf voor slechte controle?

Kwakman: „Ze hebben niet het vliegtuig naar Dubai gepakt, nee. Dat hoeft ook niet. SHV heeft ernaar gevraagd. Dat is ook controle. En juridisch gezien is de dochteronderneming een zelfstandige entiteit.”

Waarom brengen jullie ‘Nelson’, het grote, vierenhalf jaar durende onderzoek naar SHV en dochters, naar buiten als drie deelonderzoeken naar de afzonderlijke dochters?

Van Roomen: „Nelson is enkel een overkoepelende naam voor de deelonderzoeken, er is nooit meer geweest dan die drie onderzoeken. SHV was enkel verdachte in het onderzoek naar de onderneming in Dubai.”

Gaan buitenlandse autoriteiten aan de slag met jullie bevindingen?

Kwakman: „Misschien zijn ze er al mee bezig, daar kan ik niks over zeggen. Wat ik wel kan zeggen is dat Nederland een officieel bericht aan Chili heeft gestuurd over een dochteronderneming van SHV.”

Dat moet Nutreco zijn. In Chili loopt al een kartelzaak tegen Nutreco. Gaat dit ook over mededinging?

Kwakman: „In Nederland zouden we het zo niet noemen.”

Wat is de rol van de betrokken accountants?

Van Roomen: „Een accountantskantoor is als verdachte aangemerkt en dat onderzoek loopt nog. Dat gaat om onjuiste jaarrekeningen in 2009 en 2010 voor de onderneming in Dubai.”

Ze zegt het niet, maar het betreft PWC, toen accountant van het SHV-concern.

Uiteindelijk betaalt het concern een boete van 42 miljoen euro op een omzet van 17 miljard, zo’n 2 promille. Is dat in verhouding?

Van Roomen: „We schikken met de dochterondernemingen. Zij kunnen de boete dragen, maar het doet die bedrijven wel pijn.”

Tot slot: soms stelt het OM in een schikking aanvullende eisen. Is dat bij SHV ter sprake geweest? De zetel op Bonaire? Openheid over wat ze doen?

Van Roomen: „Daar is niet over gesproken.”

DRIE STRAFRECHTELIJKE ONDERZOEKEN
 Wadi

Foto Google Earth

In onderzoek ‘Wadi’ heeft het OM vastgesteld dat bij de Combinatie Mobiele Kranen Mammoth Gulf B.V. (CMK), de hijskranentak van zwaartransportbedrijf Mammoet, corruptie heeft plaatsgevonden. Mammoet zegde in 2015 een Koreaanse projectdirecteur 100.000 dollar (nu zo’n 83.000 euro) privé toe, in ruil voor werk aan een energiecentrale in Cap Djinet in Algerije ter waarde van 3,5 miljoen dollar. Een offerte werd daartoe met datzelfde bedrag opgehoogd.

Het OM concludeert niet-ambtelijke omkoping en valsheid in geschrift. CMK betaalt 535.000 euro aan de staat. Dit bedrag bestaat uit 182.000 euro boete en inleveren van 353.000 euro wederrechtelijk verkregen voordeel. SHV meldde deze misstand niet zelf, en krijgt daarvoor geen korting. Wel heeft CMK 25 procent korting gekregen op de boete wegens goed meewerken aan het strafrechtelijk onderzoek.

Gali

Foto Ibrahimuo

In onderzoek ‘Gali’ concludeerde het OM dat bij Mammoet Salvage, de bergingstak van Mammoet, sprake was van omkoping. In 2016 betaalde Mammoet Salvage de Iraakse parlementariër Mowaffak Al-Rubaie voor bemiddeling bij het vlottrekken van een vastgelopen bergingsklus. Al-Rubaie kreeg daadwerkelijk 130.000 dollar gestort op een Zwitserse bankrekening van een Cypriotische vennootschap. De bedragen werden onder een foutieve beschrijving weggeschreven.

Het OM stelt ambtelijke omkoping en valsheid in geschrift vast. Mammoet Salvage betaalt 975.000 euro boete, waarin 25 procent korting is verrekend voor meewerken aan het onderzoek.

Vanguard

Foto Getty Images

In onderzoek ‘Vanguard’ heeft het OM vastgesteld dat bij Econosto Mideast, dochteronderneming van handelshuis Eriks, sprake was van jarenlange omkoping met bijbehorende schaduwboekhouding. Het gaat om 294 vervolgbare gevallen van omkoping.

Ook bleek dat Econosto bankierde via twee Iraanse banken, en dat het in 2011 en 2012 zaken bleef doen met een Iraans bedrijf, ondanks het handelsembargo.

Het OM concludeert niet-ambtelijke omkoping, valsheid in geschrift en schending van sanctiewetgeving.

Eriks betaalt 29.158.000 euro aan wederrechtelijk verkregen voordeel, 75.000 euro boete voor schending van het handelsembargo, en 10.878.000 euro boete wegens omkoping en valsheid in geschrift. Over de twee boetebedragen heeft Eriks 25 procent ‘meewerkkorting’ gekregen. Over het boetedeel voor de corruptie is 25 procent korting verrekend wegens het zelf melden.