‘Iedereen had begrepen als de koning het een keertje had overgeslagen’

Koningsdag De koning ging het afgelopen jaar vooral op digitaal werkbezoek, en ook deze Koningsdag is opnieuw digitaal. Wat betekent dat voor de monarchie?

Koning Willem-Alexander, Koningin Máxima en de prinsessen Amalia, Alexia en Ariane vieren Koningsdag in Paleis Huis ten Bosch, 27 April 2020.
Koning Willem-Alexander, Koningin Máxima en de prinsessen Amalia, Alexia en Ariane vieren Koningsdag in Paleis Huis ten Bosch, 27 April 2020. Foto Patrick van Katwijk

Als de koning zegt dat mensen kuddedieren zijn met knuffelbehoefte wordt op de andere Zoom-schermpjes gelachen. Hij heeft eerder al gevraagd of de jongeren die in de andere schermpjes hangen nog de motivatie hebben om iedere dag naar de computer te staren.

Er is een jonge moeder die haar opleiding moest stoppen omdat de kinderopvang dicht was door de lockdown, en daardoor „al een jaar stilstaat”. Er is een schoolverlater die in restaurant Parkoers leerde structuur aan te brengen in zijn leven en Willem-Alexander belooft dadelkoekjes te komen brengen. En een autistische jongen, die zich eenzaam ging voelen en bang, en gekoppeld is aan een ‘maatje’ met wie hij nu digitaal muziek maakt.

Hij zegt tegen de koning: „Het nare van eenzaamheid is dat je weet dat je niet de enige bent, maar dat je niet weet hoe je met anderen samen kunt komen.” En dan zegt hij: „Vergeef me voor mijn zenuwen. Want wauw, het is een eer u te ontmoeten.” Voor hem maakt het niet uit dat de koning niet fysiek aanwezig is bij Xtra, een jongerenwelzijnsorganisatie in Den Haag. Dat Willem-Alexander een paar kilometer verderop in dezelfde stad, vanuit zijn werkkamer op paleis Huis ten Bosch, videobelt.

Vergetelheid

Maar wat betekent die louter digitale aanwezigheid van de koning voor de monarchie? Die bestaat deels bij de gratie van zichtbaarheid. Een koning moet zich onder het volk begeven. Te weinig zichtbaarheid kan tot vergetelheid leiden, zei de Britse constitutioneel historicus Walter Bagehot ooit. Alleen in beeld komen bij ‘kwesties’ kan leiden tot onbegrip.

Lees ook: Het volk wil zwaaigarantie

En hét moment voor de koninklijke familie om zichtbaar te zijn, is Koningsdag. Maar ook die vindt dit jaar opnieuw digitaal en op tv plaats, met streams vanaf het afgesloten terrein van de High Tech Campus in Eindhoven.

Willem-Alexander, Máxima, Amalia, Alexia en Ariane komen daar om 11.00 uur aan in een oude DAF en een zonneauto van start-up Lightyear. Na een openingsoptreden zal de familie in een studio onder meer zien hoe Heel Holland Bakt-jurylid Robèrt van Beckhoven de perfecte tompouce maakt. Het koninklijk gezin zal een quiz spelen tegen andere families. De prinsessen zullen tegen elkaar racen in een e-simulator en – weer even buiten – op een stofzuigermotor.

Hubert Bruls, burgemeester van Nijmegen en voorzitter van het Veiligheidsberaad, neemt deel aan een digitale ontmoeting met koning Willem-Alexander en andere burgemeesters.

Foto Vincent Jannink/ANP

Er zal voor wie tóch naar die locatie denkt te kunnen komen, niets te zien zijn. Er is geen zwaaimoment, geen kans op een selfie of een handdruk. Maakt dat uit?

De bezoeken van de koning waren het afgelopen jaar bijna allemaal digitaal. Als er een fysiek bezoek was, werd dat niet van tevoren aangekondigd om ervoor te zorgen dat er geen toeloop van Oranjefans en nieuwsgierigen zou ontstaan, zoals pre-corona gebeurde. De rijtoer op Prinsjesdag ging om die reden niet door, de Grote Kerk in Den Haag was met zwarte schermen afgezet.

Koekblikken

„Voor klassieke fans, die koekblikken verzamelen of ansichtkaarten, en voor enthousiaste inwoners uit de regio, is het digitale koningschap een nadeel. Normaal zouden ze op Koningsdag naar Eindhoven komen voor een selfie”, zegt Pieter Verhoeve, burgemeester van Gouda en voorzitter van de Koninklijke Bond van Oranjeverenigingen. „Het is ook heel Nederlands om een koninklijke familie te hebben die zo dichtbij komt.”

Lees over Koningsdag 2020: Iedereen op zijn eigen digitale kleedje

Vorig jaar was het de Oranjebond die de digitale ‘Woningsdag’ verzon – en die in tien dagen met de bedrijven SparkOptimus, Incentro en Google uit de grond stampte. Maastricht had zich al helemaal voorbereid op een fysieke Koningsdag, maar die werd op het laatste moment afgeblazen. „Ook in het bestuur was toen de vraag ‘moeten we Koningsdag wel door laten gaan?’. Maar het is een bijzonder fenomeen. Het is een van de paar momenten in het jaar dat Nederlanders zich verbonden voelen. De oproep voor de Woningsdag leidde ook tot allerlei uitingen van creativiteit.”

Die, zoals altijd op Koningsdag een mild spottende ondertoon hebben, ziet hoogleraar etnologie Peter Jan Margry, verbonden aan het Meertens Instituut. „Ik vraag studenten elk jaar om te fotograferen wat ze zien. Ze komen terug met dingen als eieren gooien naar een afbeelding van de koning. Het is het kleine theater van de staat.”

Statische interactie

Margry zegt: „Een van de interessante elementen van Koningsdag is dat de monarch een burgerlijk feest bezoekt. Hij wordt niet gefêteerd, maar onderworpen aan spelletjes. De onderliggende boodschap van de spot en de spelletjes is: ‘Beeldt u niet te veel in koninklijke familie, doe maar mee aan wat wij ook doen’.”

„Dat je de koning en zijn familie op Koningsdag aan allerlei ziet meedoen, is belangrijk voor de goodwill. Het verkleint even de afstand tot het paleis”, zegt Margry. „Nu is het statische interactie. En in vergelijking met vorig jaar is iedereen toch een beetje Zoom-moe.”

Digitaal bezoek van de koning aan een verpleeghuis op 28 januari2021.

Foto Koen van Weel/EPA

Toen deed de koninklijke familie vanuit Huis ten Bosch zelf ook mee aan ‘Woningsdag’. Pieter Verhoeve van de Oranjebond vond het optreden van het gezin „heel spontaan”. „De gesprekjes waren niet gescript. De toost onder de blauwe regen in de tuin was echt bijzonder.”

Dat signaleerde ook Hans Jacobs, Koninklijk Huis-verslaggever voor onder meer persbureau ANP: „Het was houtje-touwtje, de stream was af en toe overbelast, maar je zag hen toen thuis.” Hij vraagt zich af wat nu de toegevoegde waarde is van een familie uit Den Haag die in een studio in Eindhoven zit. Jacobs: „De essentie van Koningsdag is toch al die mensen die op de been zijn om de hele familie te zien. Dat geldt ook voor wie op televisie kijkt.” Hij zegt: „Iedereen had begrepen als de koning het een keertje had overgeslagen.”

Lossere koning

Bij werkbezoeken is dat anders, zo informeert de koning zich over wat er in de samenleving speelt. Jacobs woonde er veel bij: „Als verslaggever zie je alleen dat stomme vierkante scherm en mis je de sfeer en de bewegingen. Maar de bezoeken zijn wel authentiek. Ik heb het gevoel dat de koning losser is, meer grapjes en opmerkingen maakt. Wil de moderator afsluiten, nee hoor, hij heeft nog een vraag. De koning beseft dat mensen tijd voor hem vrijmaken.”

Pieter Verhoeve ziet wel een voordeel in de digitale werkbezoeken: „De koning is werkelijk met jan en alleman aan het zoomen geweest. Bezoeken zijn nu evident inhoudelijk. Ik was burgemeester van Oudewater toen hij daar eens langskwam. Dat was een mini-Koningsdag met fotomomenten en aanraakmomenten. De inhoud viel minder op.”

Nu, zegt hij, „zie je hoe goed hij op de hoogte is”. Hij verwacht ook in Eindhoven een meer inhoudelijke Koningsdag te zien. „Een digitaal narratief zal natuurlijk nooit een aanraakbaar koningschap kunnen vervangen. Maar misschien blijft er een gemengde vorm over, die ten dele digitaal zal blijven.”