Topvrouwen benoemen? Zo doe je dat

Vijf manieren om meer vrouwen aan de top te krijgen Verzekeraar Achmea en luchthaven Schiphol waren achterblijver op het gebied diversiteit in de top, nu zijn ze koploper. Vijf lessen die ze leerden.

Illustratie Midas van Son

Op de foto staan vijf lachende mannen. Keurig gecoiffeerd. Zakelijk gekleed. Is dit wel een kleurenfoto? Of nog uit de zwart-wittijd? De tijd dat mannen werkten en dat vrouwen huishouden en gezin ‘bemoederden’.

Tien jaar geleden stond de foto in het jaarverslag van verzekeraar Achmea. De raad van bestuur: vijf mannen. De raad van commissarissen? Elf mannen. Nu is dat radicaal anders. Afgelopen maand nam Bianca Tetteroo het roer over als voorzitter van de raad van bestuur. Er zijn weinig grote ondernemingen met een vrouw aan de top. Nancy McKinstry leidt al jaren uitgever Wolters Kluwer en Herna Verhagen PostNL. Maar juist het afgelopen jaar zit er duidelijke groei búiten de beursbedrijven. Karien van Gennip bij zorgverzekeraar VGZ. Marjan Rintel bij vervoerder NS. Annette Mosman bij pensioenbelegger APG.

Drie van de zeven commissarissen van Achmea zijn nu vrouwen. Twee van de vijf bestuurders.

Tien jaar geleden zat er ook geen enkele vrouw in de directie van Schiphol. Vorig jaar hadden vrouwen even de meerderheid: drie van de vier personen in de top. Door het vertrek van financieel directeur Jabine van der Meijs is de directie nu precies in evenwicht: twee mannen, twee vrouwen. De aandeelhoudersvergadering heeft vorige week Elfriede van Galen (mede-oprichter duurzaamheidsadviseur TheRockGroup) als derde vrouw in de raad van commissarissen benoemd, zodat de samenstelling voldoet aan de diversiteitseis.


Drie van de zeven commissarissen van Achmea zijn nu vrouwen

 

Achmea en Schiphol zijn twee totaal verschillende bedrijven. Verschillend in activiteiten, in omvang en in juridische vorm. Achmea (20 miljard euro omzet, 13.900 voltijdbanen) is een coöperatie, Schiphol (688 miljoen euro omzet, 2.700 voltijdbanen) is een staatsdeelneming met de rijksoverheid als grootste aandeelhouder. Van de werknemers van Schiphol is 31 procent vrouw, bij Achmea 48 procent. Maar wat ze gemeen hebben is dit: ze zijn de afgelopen tien jaar in diversiteit aan de top van een achterblijver een koploper geworden.

Hoe deden ze dat? De weg naar meer diversiteit in vijf stappen.

Stap 1

Steun van ‘boven’ is onmisbaar

Wie werkten als katalysator? Bij Achmea waren dat twee achtereenvolgende president-commissarissen: Erik van der Merwe en Aad Veenman, zo blijkt uit gesprekken. Bij Schiphol was dat president-directeur Jos Nijhuis én, op de achtergrond, de Nederlandse staat als grootaandeelhouder.

Elly Ploumen, hr-directeur van Achmea: „Die twee voorzitters van de raad van commissarissen hebben eraan getrokken. Daardoor zie je de samenstelling van de raad van commissarissen veranderen en die van de raad van bestuur vervolgens ook. Met commitment in de top kun je veel doen, maar je moet dat blíjven volhouden. Jarenlang volhouden.”

Lees ook: Top Nederlandse bedrijfsleven is weer een stukje vrouwelijker

De rijksoverheid speelt die katalyserende rol eveneens. Toenmalig minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem (PvdA) heeft in 2013 diversiteit in de top geagendeerd bij bedrijven waar de overheid aandeelhouder is, zoals NS, Schiphol en Tennet (hoogspanningsnetbeheer). „Als aandeelhouder hebben wij bij staatsdeelnemingen het benoemingsrecht van commissarissen”, vertelt Barbara Solleveld, hoofd deelnemingen van het Ministerie van Financiën. De overheid laat het zoeken van nieuwe commissarissen aan de raad zelf over, maar wil wel nauw betrokken zijn bij het selectieproces. „We hebben weleens een raad van commissarissen gevraagd om nog eens naar hun kandidatenlijstje te kijken omdat er te weinig vrouwen op stonden.”

Het agenderen werkt. Na afloop van het lopende aandeelhoudersvergaderingenseizoen zal blijken, belooft Solleveld, dat de staatsdeelnemingen waar Financiën sterke benoemingsrechten heeft allemaal voldoen aan het quotum van minimaal een derde vrouwen in de raad van commissarissen. „Wij willen als aandeelhouder graag het goede voorbeeld geven.”

Stap 2

Laat de standaardcriteria los

Waarom zeggen sommige bedrijven dat ze geen vrouwen als commissaris kunnen vinden? Omdat ze iemand blijken te zoeken die aan het standaardprofiel voldoet, vertelt Mijntje Lückerath, hoogleraar aan Tilburg University. Zij was in juli 2011 samen met Joke van Lonkhuijzen de eerste vrouw in de toenmalige raad van commissarissen van Achmea. Dit jaar loopt haar termijn als commissaris af. Van Lonkhuijzen werd benoemd in samenhang met de fusie met De Friesland Zorgverzekeraar, waar zij commissaris was.

Het standaardprofiel van een commissaris, weet Lückerath inmiddels, is een oud-bestuurder van een grote onderneming. Dan kom je bijna automatisch bij een lijstje met oudere mannen uit. Want er zijn relatief weinig vrouwelijke bestuurders. Dus komen zij ook weinig in raden van commissarissen terecht. Dus blijft de vijver van potentiële vrouwelijke commissarissen klein. Maar, zegt Lückerath: als je het standaardprofiel volgt héb je al vijf ex-bestuurders, wat voegt de zesde nog toe?

Stap 3

De ondernemingsraad kijkt met een andere bril

Laat ondernemingsraden hun rol spelen bij de benoemingen. In grote bedrijven hebben de werknemersvertegenwoordigers namelijk het recht een of meer commissarissen voor te dragen. Ondernemingsraden blijken gemakkelijker buiten het geijkte kader met de geijkte namen van het ‘standaardprofiel’ te zoeken. En dat levert meer vrouwen op.

Hoe werkt zo’n zoekproces?

De commissarissen maken een profielschets. „Waaraan is op dat moment behoefte in de raad van commissarissen gezien de kennis en kunde die al voorhanden zijn”, vertelt president-commissaris Louise Gunning van Schiphol. Het profiel vroeg in dit geval om een vrouw en om iemand met expertise in digitalisering.

De ondernemingsraad was aan zet om een commissaris voor te dragen en kon met dat profiel wel uit de voeten. Gunning: „In de digitale wereld zijn genoeg capabele vrouwen. Bovendien zijn vrouwen in deze wereld doorgaans wat jonger. Dus dat is extra goed voor de diversiteit in leeftijd binnen de raad van commissarissen.” Simone Brummelhuis, ondernemer en financier (Borski Fund), zei ja tegen het commissariaat.

Ook Mijntje Lückerath werd in 2011 bij Achmea benoemd op voordracht van de centrale ondernemingsraad. Sterker nog: de ondernemingsraad van Achmea heeft sindsdien nog twee vrouwen voorgedragen als commissaris: Lineke Sneller (ict-deskundige) en accountant en financieel expert Petri Hofsté.

„Diversiteit is een bewuste keus”, zegt voorzitter Machteld Oomen van de centrale ondernemingsraad van Achmea. „Mijntje was een jonge commissaris en ze deed het heel goed. Daarmee heeft ze het pad geëffend voor haar opvolgers.” En die opvolgers zocht de ondernemingsraad, net als Lückerath toentertijd, gewoon zelf. Op basis van het profiel en in samenspraak met de commissarissen. Maar, tekent Oomen daarbij aan, de basis is dat de raad van commissarissen de ondernemingsraad die rol van headhunter gunt en dat de ondernemingsraad de rol serieus neemt.

De gang van zaken bij Achmea en Schiphol sluit naadloos aan bij de uitkomsten van onderzoek naar commissarisbenoemingen. „De acties en voordrachten van de ondernemingsraad zijn effectieve middelen gebleken om m/v-diversiteit in de raad van commissarissen te bevorderen”, blijkt uit het meest recente rapport Bedrijvenmonitor Topvrouwen dat is gemaakt in opdracht van de overheid.

Stap 4

Durf een risico te nemen

„Ik denk dat de commissarissen van Achmea best een risico genomen hebben, toen ze mij benoemden”, zegt Lückerath. „Ik had natuurlijk wel de juiste kwalificaties, zoals kennis van financiën en van ondernemingsbestuur. Als toezichthouder had ik enige ervaring. Maar ik was jong. 42.” Nu heeft ze zware commissariaten, zoals sinds kort het ErasmusMC. Toen niet. Ze is ook commissaris bij NRC Media.

Lückerath groeide van toezichthouder bij kleinere organisaties naar een zwaar commissariaat. Die stappen sluiten aan bij een hartenkreet van Gunning, voormalig voorzitter van het bestuur van ziekenhuis AMC, dat organisaties jonge bestuurders die stappen ook moeten láten zetten. „Naast die hoofdfunctie had ik een paar kleine toezichthoudende functies. Hoe kleiner de organisatie hoe beter, want je komt dan met alle aspecten van de rol van een toezichthouder in aanmerking. Daar heb ik heel veel van geleerd.”

Dat helpt om later door te groeien naar grotere commissariaten, zegt Lückerath. „Daar zouden raden van bestuur en raden van commissarissen meer ruimte voor moeten bieden aan jongere directieleden. Je leert altijd en je bouwt er een divers netwerk mee op en je komt sommigen altijd weer tegen, want dat is Nederland.”

Stap 5

Opvolging komt niet vanzelf

Meer vrouwen in de raad van commissarissen betekent niet dat je vervolgens in het hogere management óók meer vrouwen hebt. Als je dat serieus wilt, moet je er ook serieus werk van maken. Meten is weten.

Achmea werkt met streefcijfers, legt hr-directeur Elly Ploumen uit. Dat zijn geen afdwingbare quota, maar wel doelen. En doelen wil je halen. Van het aannemen van afgestudeerde high potentials tot en met het doorstromingbeleid zodat je genoeg vrouwen hebt die in aanmerking komen voor de hoogste leidinggevende posities. Alles moet kloppen en op elkaar aansluiten. Van de website en de vacatureteksten en mannen én vrouwen aanspreken tot en met het rekruteren van vrouwelijke managers van buiten de organisatie.

Hoe nu verder? Ploumen: „De stappen die we hebben gezet in genderdiversiteit geven ruimte voor culturele diversiteit. We zijn begonnen met bewustwording, ook hier streefcijfers, we meten het ook, maar je kunt deze informatie niet in je hr-systemen stoppen. Het is jezelf bewust worden van onbedoelde vooroordelen. Ook hier: het helpt als je commitment van de top hebt, want je kunt er wel heel erg vóór zijn, maar dat leidt niet op zichzelf tot verandering.”