Opinie

Ook analisten van ‘de diensten’ schrijven voor een publiek

Had oud-NCTV directeur Paul Abels wel een ‘open geest’? Wetenschapper Bob Hoogenboom over het behoud van een ‘gezonde analysecultuur’. Een nieuwe Veiligheidscolumn.
Foto: Patrick Post.

De CIA pakt het tenminste goed aan. Politieke inlichtingenanalyse is soep eten die te warm wordt opgediend en te veel spicy kruiden bevat. Je brandt al gauw je mond eraan. Als je te gretig bent. Wat goed aan de CIA is dat zij dit analyse-ongemak benoemen. Heuer schreef voor de CIA een standaardwerk: The Psychology of Intelligence Analysis. Hij bespreekt o.a. de Jig Saw Theory: kinderen raken soms geïrriteerd als een puzzelstukje net niet past. Geïrriteerd rammen ze het stukje dan weleens met geweld erin.
Dat is wat analisten soms doen. We kijken naar ze op. Die analisten die werken voor de politie, de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, de NTCV of corporate intelligence afdelingen en zeker academische terrorisme-onderzoekers. Maar het zijn ook gewoon mensen die vooroordelen hebben. Die zich (on)bewust schuldig maken aan de denkfouten die jij en ik ook maken.

Waar worden

Na 11 september had de westerse wereld ‘bewijs’ nodig dat Saddam Hoesein weapons of mass destruction bezat. Als legitimering voor een oorlog. Het ‘bewijs’ werd gevonden in een scriptie die opgeleukt werd. Vervolgens witgewassen in politieke documenten en breed uitgemeten. Trapped by the Mindset is een mooie titel voor de mindgames die soms worden gespeeld.
Analyses kunnen ‘gevaarlijke dingen’ zijn. Dat is de strekking van het artikel ‘De gevaarlijke wetenschap van de inlichtingenanalyse’. De NCTV maakt ze. Clingendael maakt ze. De AIVD en de MIVD maken ze. De WRR maakt analyses. Wetenschappers maken ze. De rapporten hebben gezag. En dan worden ze min of meer ‘waar’. Maar af en toe wat blazen op de soeplepel kan geen kwaad. Dat is wat Heuer ons leert. En ook andere kritische besprekingen van inlichtingenanalyses.

Open geest

De NCTV-casus die zich deze dagen ontvouwd, laat zien dat vooroordelen mogelijk een rol kunnen spelen in de analyses. Het voormalige hoofd van de afdeling analyse van de NCTV, Paul Abels, lijkt wat vooringenomen. Pieter Omtzigt is lastig. Klimaatonderwerpen hebben geen prioriteit. Dat blijkt uit een overzicht van zijn Twitter-tijdlijn. Stond deze man onbevangen, kritisch, onafhankelijk in zijn schoenen?
Het lijkt niet echt een schoolvoorbeeld van een open geest.
Idealiter bepalen politieke voorkeuren niet vooraf hoe het plaatje van de puzzel eruit moet zien. Maar dat is natuurlijk naïef. Analisten zijn net mensen. Ook zij schrijven voor een publiek. Hun leidinggevenden. Hun politieke bazen. Analisten beschikken over methodologische vaardigheden. De CIA heeft ze geboekstaafd. Heuer schrijft er indringend over. De praktijk is echter meer gekarteld.
Hoe organiseren vitale organisaties – zoals de NCTV – in een democratische rechtsstaat dat politieke voorkeuren van analisten de puzzelstukjes geen geweld aandoen om het beeld dat zij vooraf hebben te kunnen bevestigen? Is er voldoende tegenmacht?

Rapportcijfer

Het zijn niet alleen politieke voorkeuren die door lijken te dringen in analyses. Wat te denken van religieuze printplaatjes in de hoofden van analisten en terrorisme-wetenschappers. In onze christelijke traditie heeft de Islam niet zo’n goed rapportcijfer. Werkt dit ook (on)bewust door in analyses? In de wereld van de (wetenschappelijk) terrorisme-onderzoekers vindt al jaren een ‘beeldenstorm’ plaats.
David Kenning, de toenmalige adviseur deradicalisering van de gemeente Amsterdam zag de oorzaken daarvan ook in psychische omstandigheden van adolescente jongeren. Ik schreef er al eens een veiligheidscolumn over waar de kop boven stond ‘Moslims radicaliseren om van alles, niet alleen de Islam’.

Kennings gedachtegoed was natuurlijk niet mainstream. Het Kenning-puzzelstukje past niet in het plaatje van iedereen. Het strookt immers niet met het dominante beeld van de Islam als de bedreiging van onze westerse waarden. En past niet lekker in diverse politieke verhalen.

Heilig

In een rapport van de nationale politie (2019) over Syriëgangers wordt hetzelfde geconstateerd. Mentale problemen sturen eerder dan religieuze beloften. Recent besteedde Argos aandacht aan de Amsterdamse deradicaliseringsaffaire waarin moslim-ambtenaren bij het oud vuil zijn gezet. De uitzending heet ‘Heilige terrorismewetenschappers’.
De betrokken Amsterdamse beleidsmedewerkers zijn inmiddels – na jaren door Dante’s wereld te hebben gelopen – gerehabiliteerd. Maar de geest van Heuer hangt boven dit dossier. De gemeente huurde twee wetenschappers in om hun licht te laten schijnen over wat er nu precies was gebeurd met de ambtenaren. En of hun programma deugde. Dat was niet het geval volgens de wetenschappers.
Zij leverden volgens Argos broddelwerk. De journalisten baseerden zich hierbij ook op een kritische duiding van dat rapport door NCTV-analisten. Analyses zijn essentieel voor politieke duiding en beleid. En zeker voor operaties van politie-, inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Onzorgvuldigheden in analyses kunnen grote gevolgen hebben.

Tunnelvisie

Geef analisten dus verplicht Heuer in hun opleiding. Organiseer tegenmacht om de onafhankelijkheid te garanderen. Dat binnen de NCTV een tegengeluid was over het rapport over Amsterdam is hiervan een goed voorbeeld. Durf mensen als Kenning – en anderen – toe te laten in een briefing of laat ze tegenlezen. (Zelf)kritiek en blijven waarschuwen voor tunnelvisie dienen de basis te zijn van een gezonde analysecultuur in dit soort organisaties. Bovenal: vrijwaar analisten van politieke en religieuze bijsturing. Wordt dit moeilijker? Of maak ik nu een denkfout?

De Veiligheidscolumn wordt geschreven door deskundigen uit de politiewereld. Bob Hoogenboom is hoogleraar fraude en regulering aan de Nyenrode Business Universiteit

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.