Hoe de overheid bijna voor 50 miljoen een belang nam in HEMA

Reddingsactie De overheid overwoog in 2020 diverse staatssteunopties voor het destijds noodlijdende HEMA. Eén optie was dat het deels in staatshanden zou komen, blijkt uit documenten die NRC via de Wob in handen kreeg.

Voormalig HEMA-eigenaar Marcel Boekhoorn. Hij raakte de winkelketen vorig jaar kwijt aan de schuldeisers.
Voormalig HEMA-eigenaar Marcel Boekhoorn. Hij raakte de winkelketen vorig jaar kwijt aan de schuldeisers. Foto Nick Somers

Nederland staat 1 april vorig jaar nog maar een paar weken in crisisstand als zich op het ministerie van Economische Zaken twee prominenten uit het bedrijfsleven melden. HEMA-eigenaar Marcel Boekhoorn en Tjeerd Jegen, de topman van de warenhuisketen, hebben enkele dagen daarvoor een noodkreet naar het ministerie gestuurd. In Nederland mogen de winkels dan open blijven, maar in Frankrijk, België en Spanje heeft HEMA verplicht de deuren gesloten. En dat raakt het bedrijf.

Zo erg zelfs dat een acuut tekort aan geld dreigt te ontstaan: HEMA kan binnenkort de rekeningen niet meer betalen. Bovendien torst het bedrijf een schuld van bijna 800 miljoen euro met zich mee, onder meer aan obligatiehouders. Dat is een erfenis van de vorige eigenaar, durfinvesteerder Lion Capital. Op 15 juni moet HEMA 50 miljoen euro aflossen, maar dat geld heeft het helemaal niet.

Het bedrijf is in onderhandeling met zijn crediteuren om die schuld flink omlaag te krijgen, maar die gesprekken lopen stroef. Er is snel geld nodig, 250 tot 300 miljoen euro, heeft HEMA uitgerekend.

Misschien kan de overheid helpen, oppert Boekhoorn. Dat hij en Jegen bereid zijn ver te gaan in ruil voor staatssteun, blijkt uit de presentatie die ze op 1 april 2020 geven. NRC verkreeg die, met honderden andere documenten, na een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob).

Zo bieden de twee de overheid onder meer mede-aandeelhouderschap aan in HEMA, of zeggenschap in een nog op te richten stichting die het voortbestaan van de winkelketen moet bewaken.

Ook wil het warenhuis tijdelijk het dividend voor aandeelhouders stopzetten, en is het bestuur bereid om salaris in te leveren tijdens de periode dat HEMA staatssteun zou krijgen.

Project Amsterdam

Bij het ministerie zitten ze met ‘project Amsterdam’, zoals de codenaam van de zaak intern luidt, in hun maag. Staatssteun aan individuele bedrijven ligt gevoelig. De overheid is nog bezig voorwaarden op te stellen waaraan zo’n onderneming moet voldoen om in aanmerking te komen voor coronasteun. Alleen: vanwege het nakende faillissement kan de vraag van HEMA daar niet op wachten.

Maar de ambtenaren vrezen „een precedent voor vergelijkbare gevallen”. Waarom zou de overheid bij HEMA wél ingrijpen en deed het dat niet bij bedrijven als V&D en Hudson’s Bay, staat in een memo ter voorbereiding op het gesprek met Boekhoorn en Jegen. „Waarom springt er geen koopkrachtige partij (Jumbo) in?”

Toch is het ook geen wenselijke optie om HEMA direct af te wijzen. De angst bestaat dat de Tweede Kamer de toenmalige minister Eric Wiebes (Economische Zaken, VVD) dan op HEMA zal aanspreken.

Wel wordt een bod ‘voor de bühne’ overwogen. „Politiek bestaat er mogelijk een afbreukrisico, mocht de staat niets bieden. Om dit risico te beperken, bestaat de mogelijkheid om een aanbod op tafel te leggen, waarvan wij verwachten dat het ontoereikend zal zijn en zal worden afgeslagen.”

Uiteindelijk is het mogelijke banenverlies dat het gevolg zou zijn van het faillissement van HEMA doorslaggevend om tóch realistische steunopties te onderzoeken. Het ministerie vreest „mogelijk sociale onrust vanwege het grote effect op de werkgelegenheid (15.000 banen in Nederland, 100 franchises en 1.100 leveranciers) en het straatbeeld (ruim 500 vestigingen, ook in kleinere steden)”. Ook heeft HEMA „voor veel Nederlanders historische en sentimentele waarde.”

Lees hier meer over hoe Marcel Boekhoorn HEMA in 2018 overnam

Steunmaatregel openbreken

Bij het ministerie liggen in april meerdere opties op tafel die als een geheim plan-b moeten fungeren als de betrokken partijen het niet eens worden over herstructurering of verkoop van HEMA. De meest voor de hand liggende: de GO-C-regeling uitbreiden. Daarmee kan een bedrijf dat door de pandemie in de problemen is gekomen maximaal 150 miljoen euro bij de bank lenen. De overheid staat dan garant voor 90 procent van dat bedrag.

Alleen: 150 miljoen euro is voor HEMA niet genoeg. Dus overweegt het ministerie speciaal voor het warenhuis „een verdere verruiming van dit plafond”. Het is voor zover bekend het enige bedrijf waarvoor de overheid heeft overwogen de steunmaatregel op te rekken.

Een andere mogelijkheid is dat HEMA een directe lening krijgt van de staat – dus zonder tussenkomst van banken. Dat is alleen minder wenselijk, schrijven ambtenaren aan Wiebes. „Het nadeel is dat de huisbanken dan ook niet een extra check doen op de levensvatbaarheid van de oplossing. Hiermee gaat belangrijke expertise verloren.”

In de loop van april wordt duidelijk dat het ministerie extern advies nodig heeft. Zakenbank Lazard gaat de voorwaarden voor het oprekken van de GO-C-regeling en de levensvatbaarheid van HEMA onderzoeken.

Daarover komt begin mei duidelijkheid. Niet uit Nederland, maar vanuit de Europese Commissie. Een wetswijziging verbiedt coronasteun aan bedrijven die al voor 31 december 2019 in de problemen zaten.

Daarmee gaat er een streep door de meest voor de hand liggende optie. De overheid mag nu alleen nog gebruik maken van mogelijkheden die er voor de crisis al waren, zoals een lening met een staatsgarantie van 50 procent. Dat is veel minder dan de 90 procent die zij kan bieden aan bedrijven die door corona getroffen zijn.

Maar er is ook goed nieuws. In het buitenland kunnen de HEMA-winkels op steeds meer plekken weer open en de webverkoop heeft door de pandemie een boost gekregen. HEMA zingt het nog wel even uit, concluderen ze op het ministerie.

De staat als aandeelhouder

Toch bestaat nog altijd de mogelijkheid dat Boekhoorn en de obligatiehouders er niet uitkomen en zich geen andere koper meldt. Dan verdwijnen er alsnog 11.000 banen. Dus ligt nog steeds dat aanbod van HEMA op tafel dat de staat dan maar aandeelhouder, en dus mede-eigenaar, wordt.

Half mei werken ambtenaren samen met zakenbank Lazard een ander scenario uit. Eentje waarbij de overheid aandeelhouder wordt van HEMA, op voorwaarde dat andere partijen voor „circa 100 miljoen” instappen. Ook zal eigenaar Boekhoorn moeten accepteren dat de waardering van zijn aandelenbelang in HEMA op „(nagenoeg) nul” wordt gezet.

Daar bovenop kan de overheid HEMA dan nog een lening van 230 miljoen euro bieden met 50 procent staatsgarantie. Het voordeel daarvan, schrijven ambtenaren, is dat de staatskas zo ook profiteert. Als HEMA weer goed gaat draaien, profiteert de overheid daar ook van.

Minister Wiebes ziet dit scenario wel zitten als noodoptie voor HEMA en wil de opbrengsten uit participatie gebruiken om minister Wopke Hoekstra (Financiën, CDA) te overtuigen dat hij de schatkist moet openen. „Benieuwd hoe Wopke gaat reageren. Misschien in tekst nog explicieter opnemen dat op deze manier de belastingbetaler profiteert van de upside”, schrijft hij op 21 mei aan zijn ambtenaren.

Maar zo positief als Wiebes is Hoekstra niet. Hij acht participatie op 26 mei „niet opportuun”. De dag waarop HEMA 50 miljoen euro moet aflossen bij zijn schuldeisers op 15 juni is „nog ver weg”.

En volgens Hoekstra moet eerst de druk op diezelfde schuldeisers „verder worden opgevoerd” dat zij zelf een bijdrage leveren aan de redding van HEMA.

Bij Boekhoorn valt die boodschap slecht. „Meneer B. gesproken”, schrijft een ambtenaar in de appgroep ‘Amsterdam’. De ondernemer verwijt het ministerie „weinig vaderlandsliefde” te tonen en is „als de dood” dat hij straks klem komt te zitten tussen crediteuren en banken.

Uiteindelijk wordt de vrees van Boekhoorn dat hij HEMA verliest bewaarheid. De schuldeisers nemen 15 juni het roer over bij HEMA en schuiven hem aan de kant. ‘De markt’ is zonder overheidsingrijpen tot een oplossing gekomen. De schuldeisers strepen een deel van de schuld weg. Het aandeelhoudersscenario kan de la in.

Dat de overheid bereid was zo ver te gaan om bij te dragen aan de redding van HEMA, weet dan bijna niemand. Het FD schrijft begin juni over mogelijke staatssteun, maar niet over de vorm ervan. Follow the Money waarschuwt in reactie daarop de overheid: „eis van obligatiehouders dat zij een deel van hun leningen wegstrepen”. „Toch jammer dat we in het FTM-artikel als softies worden neergezet”, schrijven de ambtenaren terugblikkend in hun app-groep aan de ministeriële top. „Die les van hard onderhandelen hadden we al lang van jullie gekregen.”

Uiteindelijk verkochten de schuldeisers HEMA aan de Jumbo-familie. Lees hier hoe dat ging