‘Warme sfeer’ op de Rijksakademie, maar wel grensoverschrijdend gedrag

Onderzoek sociale veiligheid De Rijksakademie heeft de samenvatting gepubliceerd van een geheim rapport over sociale veiligheid op het instituut. In zes jaar tijd zijn er drie gevallen geweest van grensoverschrijdend gedrag door residenten.

De Open Studios van de Rijksakademie in 2019.
De Open Studios van de Rijksakademie in 2019. Foto Dieuwertje Bravenboer

De Rijksakademie van Beeldende Kunsten in Amsterdam, een prestigieuze, internationale residentie voor postacademisch kunstonderwijs, heeft woensdag een ‘review’ gepresenteerd over de sociale veiligheid op het instituut. De conclusie van deze review – een korte samenvatting van een geheim rapport, opgesteld door het kantoor Ivy Advocaten op de Amsterdamse Zuidas – is tweeledig, en roept daarmee vooral vragen op. Enerzijds heerst er een „warme sfeer” op de Rijksakademie, anderzijds stelt de samenvatting dat er in zes jaar tijd drie gevallen zijn geweest van ernstig (seksueel) grensoverschrijdend gedrag door residenten.

Lees ook het interview met Dingeman Kuilman: ‘Met het kunstonderwijs is iets fundamenteel mis’

De samenvatting gaat niet in op de gebruikte onderzoeksmethode en evenmin op de individuele gevallen. Bij één resident gebeurde het wangedrag in de privésfeer en bij een andere resident is de samenwerking met ‘de Rijks’ inmiddels „beëindigd”. Over de derde resident, die in 2015 en 2016 op de Rijksakademie zat, berichtte NRC uitgebreid eind oktober vorig jaar. De samenvatting concentreert zich vooral op het versterken van „formele structuren en processen” omtrent klachten, trainingen en toezicht. Emily Pethick, directeur van het instituut, zegt daarover: „We staan wangedrag niet toe, en we zitten in een voortdurend proces de veiligheid van onze residenten te verbeteren. We doen ons uiterste best.”

Aanleiding voor het onderzoek is een publicatie in NRC vorig jaar over het grensoverschrijdende gedrag van de Haagse kunstenaar Julian Andeweg die in 2015 en 2016 op de Rijksakademie verbleef. De kunstenaar werd in het artikel door twintig mannen en vrouwen beschuldigd van verkrachting, aanranding, intimidatie, diefstal en/of stalking. Op de Rijksakademie gedroeg de man zich volgens getuigen seksistisch en racistisch. Ook hield hij, aldus mede-residenten, drugs- en seksfeestjes op zijn atelier in de Rijks. Van één mede-resident ontvreemdde hij een kunstwerk. Bij de krant meldde zich een alumna die door de man zou zijn aangerand en gestalkt.

Lees ook: hoe een kunstenaar carrière maakt onder aanhoudende beschuldigingen van aanranding en verkrachting

Op de Rijksakademie werken ieder jaar circa 45 kunstenaars. Zij krijgen een eigen atelier, toegang tot een internationaal netwerk van kunstenaars, curatoren en verzamelaars, en soms ook woonruimte van de Rijksakademie aangeboden. Elke resident krijgt een forse beurs.

Duizend alumni

In de samenvatting van het onderzoek dat volgde op deze publicatie, schrijft de Rijksakademie dat het advocatenkantoor – gespecialiseerd in forensische fraude- en corruptie-onderzoeken en ondernemingsstrafrecht – „veel moeite” heeft gedaan om bijna duizend alumni te betrekken bij het onderzoek. De alumni, zo licht Pethick toe, zijn in november vorig jaar door de Rijksakademie zelf benaderd door middel van een algemene oproep via sociale media en een groepsmail, die in bezit is van NRCde krant. Daarin worden alumni gevraagd zich te melden bij het instituut in het geval van ervaringen met grensoverschrijdend gedrag door residenten. Dat Ivy Advocaten het onderzoek uitvoerde, werd niet gecommuniceerd.

Op de algemene oproep volgden slechts 18 reacties over een periode tussen 2014 en 2020, die Pethick aan het advocatenkantoor heeft overhandigd. Een aantal bij de krant bekende getuigen en slachtoffers reageerde niet. Pethick zegt dit te betreuren. In 7 van de 18 meldingen die wel binnenkwamen, gaven mensen aan betrokken of getuige te zijn geweest van een vorm van wangedrag van een resident op de Rijksakademie. Over wangedrag door medewerkers is niets gerapporteerd.

Pethick vindt het kleine aantal van 18 meldingen uit duizend alumni niet problematisch. De twee medewerkers van het advocatenkantoor spraken volgens haar ook met stafleden, leden van de Raad van Toezicht en zeven respondenten. In totaal werden vijftien interviews – soms via de telefoon – afgenomen en werden documenten overlegd.

Uit de gesprekken concludeert Ivy Advocaten dat er „geen aanleiding” is geweest om „individuele gevallen te onderzoeken”. „In plaats daarvan is de algemene werkwijze geëvalueerd rondom meldingen van ongewenst gedrag en psychosociale veiligheid.” Voor dit soort toekomstige meldingen roept de Rijksakademie nu procedures in het leven en schakelt het professionele vertrouwenspersonen in. Pethick: „Problemen zijn vaak op persoonlijk niveau opgelost. Dit kan mensen afschrikken om misstanden te melden. Ivy raadt ons aan om wat meer afstand te creëren in de klachtenprocedure.”

Gedragscode

Volgens de directeur verplicht de nieuwe code of conduct, die alle residenten sinds november 2020 moeten ondertekenen, tot een „respectvolle omgang” met elkaar. „Vrouwenhaat en racisme worden niet getolereerd.” Evenmin is, volgens Pethick, het gebruik van harddrugs toegestaan op de Rijksakademie.

Emily Pethick, directeur van de Rijksakademie, tijdens de Open Studios in 2018 Foto Nick Somers

Hoe de Rijksakademie deze gedragscode gaat handhaven, is volgens Pethick een kwestie van tijd, en „het voeren van het debat”. Ook krijgen stafleden trainingen over sociale veiligheid. Ook de invoering van een Verklaring Omtrent Gedrag (VOG) behoort volgens Pethick tot de mogelijkheden. Probleem is wel dat de helft van het aantal residenten op de Rijksakademie van buitenlandse komaf is.

Eerder wegbezuinigde ondersteunende functies, zoals een bewaker en conciërge, heeft Pethick deels weer teruggedraaid. Op het gebouw, dat dag en nacht toegankelijk was voor residenten, wordt vanaf het aflopen van de avondklok op 28 april, ook ’s avonds toezicht uitgeoefend. Om middernacht gaat de deur dicht.