IND geeft ‘schrijnende gevallen’ nauwelijks nog verblijfsvergunningen

Het aantal verblijfsvergunningen voor schrijnende gevallen is de afgelopen twee jaar sterk afgenomen. Sinds de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) in 2019 besluit over schrijnende gevallen, kregen in 2019 minder dan vijf mensen een vergunning en in 2020 ongeveer tien. Vóór 2019 werd gemiddeld meer dan honderd keer per jaar een verblijfsvergunning verleend aan schrijnende gevallen. Dat blijkt uit cijfers van het ministerie van Justitie en Veiligheid, die NRC heeft opgevraagd.

De daling volgt op de afschaffing van de discretionaire bevoegdheid van de staatssecretaris in mei 2019. Tot die tijd mocht de staatssecretaris die asielzaken doet bij schrijnende gevallen afwijken van het eigen beleid. Zoals gebeurde bij de Armeense kinderen Lili en Howick in 2018. Zij waren uitgeprocedeerd en moesten Nederland verlaten, maar kregen na veel media-aandacht alsnog een verblijfsvergunning.

Aan die discretionaire bevoegdheid kwam onder staatssecretaris Mark Harbers (VVD) in kabinet-Rutte III een einde. In ruil voor een kinderpardon voor zo’n 700 asielkinderen die langer dan vijf jaar in Nederland verbleven, werd de discretionaire bevoegdheid van de staatssecretaris afgeschaft. Daarmee moest de druk op de staatssecretaris afnemen. Regelmatig verschenen uitgeprocedeerde asielzoekers in het nieuws en werd een beroep gedaan op de discretionaire bevoegdheid van de staatssecretaris. De zaak van Lili en Howick leidde zelfs tot bedreigingen aan het adres van Harbers, die tijdelijk moest onderduiken.

Lees ook

Hoe komt het dat de menselijke maat uit het systeem verdween?

Mensen die buiten de regels vallen

Sinds de afschaffing is de IND verantwoordelijk voor de beoordeling van schrijnende gevallen en verleende in anderhalf jaar ongeveer 15 verblijfsvergunningen aan schrijnende gevallen. Deze cijfers worden afgerond om herleidbaarheid te voorkomen, zegt een woordvoerder van het ministerie van Justitie en Veiligheid. De IND gebruikt geen vaste definitie voor 'schrijnende situaties', maar doelt daarmee op mensen die buiten de regels vallen. Er wordt niet bijgehouden hoeveel gevallen de IND in totaal heeft beoordeeld.

Sinds de afschaffing neemt het aantal schrijnende gevallen toe. Dat blijkt uit een recentelijk gepubliceerd ‘zwartboek’ met 48 zaken waarbij mensen de dupe zijn omdat hun situatie net niet binnen de regels valt.

„De discretionaire bevoegdheid was het humanitaire ventiel van het strenge migratiebeleid dat Nederland heeft”, zegt migratiejurist Martijn Stronks, universitair docent aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. „Ondanks alle regels vallen er altijd mensen buiten de boot. Vaak zijn ze uitgeprocedeerd en moeten ze worden uitgezet, maar door onvoorziene gebeurtenissen ontstaan altijd schrijnende situaties. Daar was de discretionaire bevoegdheid – door met een menselijk oog naar de situatie te kijken – een oplossing voor.”

Asieladvocaat Wil Eikelboom, tevens voorzitter van de Vereniging van Asieladvocaten Nederland (VAJN), kent de discretionaire bevoegdheid uit de praktijk. „Zelf stuurde ik nooit een brief naar de staatssecretaris, maar via een Kamerlid of burgemeester belandde mijn zaak wel eens op het bureau van de staatssecretaris.” Maar, zegt Eikelboom, dat ging altijd om extreme gevallen. „Ik denk dat een gemiddelde advocaat het één of twee keer per jaar probeerde.”

Dat ging niet altijd via de media. „Discretionaire bevoegdheid is echt geen talkshowpardon”, zegt Eikelboom. „Het was eerder een laatste poging voordat je de media opzoekt. Daarom snap ik ook niet waarom het is afgeschaft. Het was een manier voor de staatssecretaris om hoofdpijndossiers weg te werken, vaak buiten de camera’s om.”

Dat het aantal verleende verblijfsvergunningen door de IND lager ligt, is ver-klaarbaar omdat minder mensen er aanspraak op maken, zegt hoogleraar immigratierecht aan de Universiteit Leiden, Peter Rodrigues. „De IND kijkt alleen naar de schrijnende situaties bij mensen die voor het eerst een asielaanvraag doen, dus helemaal aan het begin van de asielprocedure”, zegt Rodrigues. „Terwijl veel schrijnende situaties ontstaan omdat de eindbeslissing over de verblijfsvergunning jaren duurt.

„Op deze manier werkt het niet”, zegt Rodrigues. Zo dichtgetimmerd als het systeem nu lijkt, is het niet. „Uiteindelijk blijft de staatssecretaris politiek verantwoordelijk voor wat er gebeurt, hoe juridisch alles ook is geconstrueerd.”

Dat beaamt Eikelboom: „De staatssecretaris is de baas van de IND. Alleen omdat de staatssecretaris vindt dat ze geen bevoegdheden heeft, maakt ze er geen gebruik van. Formeel is het onzin.”