Analyse

Conflicten met Rusland laaien weer op

Escalatie Troepenbewegingen, sancties en uitzettingen van tientallen diplomaten. Conflicten met Rusland die bevroren leken, ontdooien plotseling. Het Westen zoekt nog naar een passend antwoord.

Vissers in de Russische stad Rostov aan de Don zien een marineschip voorbijvaren, op weg naar de Zwarte Zee.
Vissers in de Russische stad Rostov aan de Don zien een marineschip voorbijvaren, op weg naar de Zwarte Zee. Foto Sergey Pivovarov/Reuters

Een onverklaarbare concentratie Russische troepen aan de Oekraïense grens. Een provocatieve Russische vlootoefening in de Zwarte Zee. Pittige sancties. Uitgezette diplomaten. En vrijwel elke dag diplomatiek overleg: de internationale spanningen rond het al jaren smeulende conflict in Europa lopen snel op.

Het knettert tussen Oekraïne en Rusland, tussen Rusland en het Westen, tussen Moskou en Washington. En niemand lijkt nog te weten hoe de escalatie een halt toe te roepen. Intussen rollen militaire konvooien waar ze beter niet kunnen rollen, stomen schepen op en is het Westen naarstig op zoek naar een gepast antwoord.

Gelijktijdig neemt ook nog eens de bezorgdheid over de gezondheid van oppositieleider Aleksej Navalny, die in een Russisch strafkamp in hongerstaking is gegaan, snel toe. Het Westen heeft het showproces tegen Navalny en diens opsluiting eerder scherp veroordeeld en gaat ervan uit dat de Russische geheime dienst afgelopen winter geprobeerd heeft hem te vermoorden. De EU riep Rusland zondagmiddag op Navalny onmiddellijk vrij te laten.

En zaterdagavond ging de temperatuur nóg een tikje omhoog toen Tsjechië achttien Russen met diplomatieke status uitzette. Praag heeft vastgesteld dat onder anderen de mannen die ervan verdacht worden in 2018 de aanslagen met zenuwgif in het Britse Salisbury te hebben gepleegd, in 2014 al een wapendepot in Tsjechië hebben opgeblazen. De uitgezette ‘diplomaten’ zijn volgens Tsjechië leden van een speciale afdeling van de Russische militaire inlichtingendienst die is belast met sabotage en aanslagen in het buitenland. Rusland ontkent. Rusland zette prompt ook twintig Tsjechen het land uit.

Een paar weken geleden begon het bevroren conflict tussen Rusland en Oekraïne, dat in 2014 begon met de Russische annexatie van de Krim en Russische steun voor separatisten in Oost-Oekraïne, onverwachts te ontdooien. Rusland stuurde opvallend veel extra militairen en materieel naar de grens met Oekraïne. Volgens de Oekraïense minister van Defensie is de Russische troepenmacht aan de grens met 40.000 man gegroeid tot 110.000 man. Pro-Russische separatisten schenden bovendien voortdurend de wapenstilstand die er al jaren van kracht is. Tot grootschalige gewelddadigheden kwam het niet.

Zaterdag arriveerde een aantal Russische oorlogsschepen voor een vlootoefening in de Zwarte Zee. Eerder kondigde Rusland aan de smalle verbinding tussen de Zwarte Zee en de noordelijker gelegen Zee van Azov te blokkeren voor marineschepen. Oekraïense schepen moeten de engte passeren om de eigen havens aan te kunnen doen. In 2018 blokkeerde Rusland de doorgang al eens en bracht toen ook de bemanning van Oekraïense schepen op.

De concentratie van Russische militairen aan de grenzen met Oekraïne is zo groot dat je het echt niet meer kunt afdoen als reguliere militaire oefeningen zei een Europese diplomaat vorige week. Maar wat het dan wél is? Dat blijft aan westerse kant gissen.

De troepenconcentratie kán de prelude tot een invasie zijn, hoewel dat meestal niet zo opzichtig gebeurt. Volgens CIA-directeur William Burns zijn het in elk geval genoeg manschappen voor een bescheiden militaire operatie.

Aandacht trekken

Het kán ook een manier zijn van de Russische president Poetin om aandacht te trekken, dan is het juist logisch om opzichtig te werk te gaan. Als aandacht zijn motief is, is hij nu al geslaagd. Hadden beleidsmakers tot voor kort vooral oog voor strategische concurrentie met de nieuwe grootmacht China, sinds een paar dagen dwingt Rusland tot handelen.

Zo stuurt het Verenigd Koninkrijk volgende maand een vliegdekschip met begeleidingsschepen voor vlootoefeningen naar Japan, mogelijk door de strategisch gevoelige Zuid-Chinese Zee waar China graag de baas is. Twee schepen van dat eskader zullen, meldde The Sunday Times, zich onderweg evenwel losmaken van het verband en in de Middellandse Zee afbuigen naar de Zwarte Zee. Om solidariteit met de NAVO te tonen en als antwoord op Poetins machtsvertoon.

Het zou wéér een stapje zijn in de escalatie. De VS beantwoordden de samentrekking van Russische militairen in Oekraïne al met een pakket sancties, die ook bedoeld zijn om Rusland te straffen voor een grootschalige cyberaanval en inmenging in de presidentsverkiezingen van 2020. Rusland betaalde, zoals te doen gebruikelijk, onmiddellijk met gepast geld terug door ook tien diplomaten uit te zetten. De VS hebben klaarblijkelijk even overwogen om al onmiddellijk twee Amerikaanse schepen naar de Zwarte Zee te sturen, maar zagen daar vanaf. Het zou een te grove provocatie zijn.

President Biden bood ook aan Poetin te ontmoeten op neutraal terrein in Europa. Dat klonk verstandig, maar was wat onhandig getimed. Je kunt Poetin niet straffen en hem in één ademteug uitnodigen voor een gesprek. Tussen belediging en toenadering moet tijd verstrijken. Het Kremlin hield de boot vooralsnog af.

Terwijl Rusland met spierballen rolt en aandacht trekt, wendt Oekraïne zich tot Europa. Deze maandag staat Oekraïne op de agenda van een vergadering van Europese ministers van Buitenlandse Zaken, waar ook de Oekraïense minister voor het buitenland Koeleba virtueel zal aanschuiven. Vrijdag was president Zelensky te gast bij de Franse president Macron voor een gesprek waar ook kanselier Merkel aan deelnam. Begin vorige week sprak Koeleba met de secretaris-generaal van de NAVO, Jens Stoltenberg.

Wat kan het Westen doen? Het kan en zal oproepen tot dialoog en de-escalatie herhalen. Het kan en zal zware economische sancties in het vooruitzicht stellen als Rusland rode lijnen overschrijdt.

De VS financieren al geruime tijd de modernisering van het Oekraïense leger en leverden modern materieel. Zo kocht Oekraïne van de regering-Trump een aantal Javelin antitankraketten, die het evenwel op veilige afstand van de bestandslijn in het oosten moet bewaren. De NAVO helpt met trainingen en voor de zomer willen een aantal NAVO-landen, waaronder het VK, deelnemen aan militaire oefeningen met Oekraïne.

Voor Kiev is dat niet genoeg. Zelensky wil graag dat gesprekken over NAVO-lidmaatschap voor Oekraïne versneld worden. Maar dat ligt moeilijk: de lidstaten zijn verdeeld en NAVO-lidmaatschap zou door Poetin als een ontoelaatbare provocatie worden opgevat. Bovendien kan een land formeel alleen lid van het bondgenootschap worden als het een vredige relatie heeft met zijn buurlanden. Poetin heeft zo bezien dus een goede reden het conflict met Oekraïne af en toe aan te wakkeren.

Deze maandag zullen ambtenaren van Oekraïne, Rusland, Duitsland en Frankrijk proberen om de besprekingen over de toekomst van Oekraïne in het kader van het zogeheten 'Normandië-beraad' vlot te trekken. Dat zou, hoopt Zelensky, de weg kunnen vrijmaken voor een vergadering op politiek niveau over de verdragen waarin destijds de wapenstilstand is vastgelegd, de Minsk-akkoorden.