Foto Mirjan van der Meer

‘Ik wil heel graag toe naar die vrouw op de foto’s’

Wat maakt het leven de moeite waard? Fotograaf Mirjan van der Meer (33) staat op talloze boekomslagen. Op die van haarzelf genomen foto’s lijkt ze een andere vrouw dan wanneer je haar in het echt ontmoet. „Op die foto’s ben ik mezelf. Ik ben daar heel krachtig, iemand die helemaal rustig is.”

Je zou haar wereldberoemd kunnen noemen. Mirjan van der Meer staat op negentig boekomslagen, je kunt foto’s van haar tegenkomen in boekwinkels van Italië tot Zweden, van Canada tot Japan, van Rusland tot Brazilië. Wat je op die foto’s ziet: een jonge vrouw, het haar kortgeknipt, grote ogen die je aankijken, of die soms juist wegkijken, een enkele keer heeft ze haar gezicht afgewend. Dan kijkt ze uit over de uitgestrekte weilanden achter haar.

Een foto van haarzelf zie je ook als je binnenstapt in de kleine winkel met duurzame kleding en spullen die ze een jaar geleden begon, Galerie Rooze in Akkrum (Friesland). Op die foto: een weiland in de vroege morgen, de nevel hangt nog boven het gras, tegen een houten paal leunt een vrouw. Ze lijkt deel uit te maken van het landschap, maar gaat tegelijkertijd geheel op in zichzelf.

Mirjan van der Meer (33) en ik spraken elkaar één keer eerder. Twaalf jaar geleden, toen voor het eerst een zelfportret van haar een boekcover was geworden. Ze stond op de omslag van De eenzaamheid van de priemgetallen van Paolo Giordano, een boek dat een wereldwijde bestseller werd. Die foto had ze genomen bij de boerderij van haar ouders, ’s morgens vroeg.

Ze vertelde toen dat vrijwel niemand haar van die foto herkende. „Zelfs in boekwinkels vaak niet, terwijl het boek daar toch altijd in het zicht ligt. En dat snap ik ook wel: je ziet op de foto maar een stukje van mij, een gevoel dat op dat ene, speciale moment is vastgelegd. Dat is dus iets heel anders dan mij tegenkomen.”

Mijn werk is gericht op schoonheid, daar zit de maatschappij niet altijd op te wachten

Zoveel jaar later is dat nog steeds zo. De in zichzelf gekeerde, duidelijk zelfbewuste vrouw op de foto in de winkel lijkt een andere dan de vriendelijke, ietwat verlegen ogende jonge vrouw die vanmorgen koffie schenkt, in de knusse, cottage-achtige woonkeuken achter de winkel met zijn rood geschilderde muren, lange houten eettafel en vrolijk gebloemde fauteuils. Met een charmant, licht noordelijk accent: „Mensen komen niet in de winkel en vragen: ben jij dat op de foto? Ze zien het gewoon niet, ze komen voor de kleding. En ik begin er zelf ook niet over, hè. Alleen als iemand ernaar vraagt, vertel ik er wat over. De fotografie is mijn vrijheid – en die bescherm ik heel erg.”

Daar zal ons gesprek over gaan: de betekenis van vrijheid, van jezelf kunnen zijn in een maatschappij die de hele tijd eisen aan je stelt. Bijvoorbeeld, want daar beginnen we: op school. Twaalf jaar geleden was ze net begonnen aan een opleiding ‘autonome beeldende kunst’ aan de Academie Minerva in Groningen. Daar is ze na een jaar mee gestopt, in plaats daarvan heeft ze een lesbevoegdheid gehaald. Ze geeft nu Engels op het Nordwin College in Heerenveen.

Foto Mirjan van der Meer

Waarom heb je de kunstacademie niet afgemaakt?

„Ik voelde me daar niet op mijn plek. Ik denk dat ik… Ik had toen die boekomslag, alleen vertelde ik daar niemand over, dat durfde ik niet. Maar voor een werkbeschouwing had ik het boek toch een keer meegenomen, stiekem was ik er natuurlijk best een beetje trots op. En in zo’n les laat je werk zien dat je hebt gemaakt – en gaat je docent daarover praten met jou en de klas. Maar in plaats van over de foto ging het in die les meteen over wat ik eraan had verdiend. Ik was ook nog heel eerlijk, ik zei wat ik ervoor had gekregen. Dat was niet zoveel, dus was het van: dat moet je voortaan beter doen. Ik ben daar toen erg van geschrokken: het ging mij helemaal niet om het geld, het ging mij om de foto. Die dag ben ik helemaal overstuur terug naar huis gegaan.”

Je woonde nog thuis op de boerderij.

„Ja, ik was niet geschikt om op kamers te wonen. Als ik een dag school had gehad, was ik leeg. Ik verbaasde me er altijd over dat anderen dan nog zeiden: ‘Ga je mee wat drinken?’ ‘Nee, ik ga naar huis’, zei ik dan. Mijn energie was de hele dag gegaan naar wat buiten mij gebeurde. In de bus terug dacht ik vaak: vandaag ben ik weer niet mezelf geweest.”

Na De eenzaamheid van de priemgetallen kwamen boekomslagen voor Het menselijk lichaam en Het zwart en het zilver, ook van Paolo Giordano. Ze kwam terecht op Franse, Spaanse en Engelse boeken. In Nederland stond ze op covers van Bert Natter, Gerbrand Bakker en Margriet de Moor. Die foto’s waren dan al gemaakt: uitgeverijen zoeken ze uit op haar website. „Of ze vragen mij: ‘Heb je iets in een bepaalde richting?’”

Twee keer werd werk van haar getoond op een grote tentoonstelling: In love with beauty (2016) in Zwevegem en UNnatural (2018) in Kortrijk, beide in België. Voor In love with beauty stond een foto van haar voorop de catalogus, als je langs de snelweg aan kwam rijden was die te zien op metershoog geplaatste posters. Voor beide tentoonstellingen waren de foto’s uitvergroot tot een formaat van zestig bij negentig centimeter en gedrukt op dibond.

Hoe kwam je daar terecht?

„Dat was toeval. Ik kreeg een bericht van een kunstenaar die ik niet kende, Klaus Verscheure. Hij vroeg of ik daar wilde exposeren, hij was een van de mensen die het organiseerden. Toen ik ja had gezegd heeft hij me begeleid, als een soort mentor – dat was heel fijn. Het was ook erg bijzonder om mee te maken: daar hingen mijn foto’s dan. Je kon ze kopen en mensen deden dat ook, na een dag waren een aantal van mijn werken al verkocht. Dat vond ik een bizarre ervaring. Waarom zou iemand mijn werk kopen, wat moet die ermee? Maar die mensen waren er heel blij mee. Dat was eigenlijk de eerste keer dat ik ervaarde: iemand kan hetzelfde gevoel krijgen als ik wanneer ik zo’n foto maak. Daar ben ik heel dankbaar voor, dat ik nu weet wat mijn werk kan doen – en dat ik daar ook trots op mag zijn.”

Als ik mezelf leer kennen, kan ik op een dag helemaal mezelf zijn

Je bent geen bekende fotograaf geworden.

„Maar dat hoeft van mij ook helemaal niet. Ik heb ook gemerkt… Mijn werk is gericht op schoonheid, hè? En de maatschappij zit daar niet altijd op te wachten, die houdt meer van drama. Ik heb ook wel eens werk ingestuurd voor wedstrijden of tentoonstellingen hoor, maar ik kwam er niet doorheen, het paste er gewoon nooit bij. Ook op de kunstacademie, daar moest ik soms dingen doen waar ik helemaal niet achter stond. Dan had ik een bepaald werk gemaakt en dan dacht ik: wat wil je nou eigenlijk, ik wil helemaal niet die kant op. Daar liggen voor mij niet de antwoorden.”

Wat bedoel je met drama?

„Dat schokkende. Als ik bij de boerderij om me heen kijk, denk ik: wat zou het mooi zijn als we weer teruggingen naar de schoonheid van alles. Dat je één bent met de natuur, dat je daar onderdeel van bent. Als ik door het weiland loop, heb ik het idee dat ik vrij ben.”

Ze woont niet meer op de boerderij, die wordt nu gerund door haar oudste broer en zijn vrouw. Maar vijf minuten fietsen vanaf de winkel en je bent er. Dat is ook hoe ze het doet: statief, fototoestel en afstandsbediening mee, iets te eten en te drinken – „maar ik eet het nooit op, ik ben alleen maar lekker bezig” – en dan samen met haar ruwharige teckel vroeg in de ochtend op stap. Vaak kleedt ze zich om als ze er is, een romantische jurk of lange rok, soms kleren uit de jaren veertig die nog van haar oma waren.

„Op de fiets ernaartoe hoor je de vogels, die worden dan wakker. Je ziet vaak konijntjes, soms een hertje. Er is verder niemand op de weg, boven de sloten hangt nevel. Dit is het paradijs, denk ik dan. Dan ben ik zielsgelukkig en dan denk ik: wat zou het mooi zijn als iedereen dit nu even kon zien. Wat een rust zou dat creëren. Want vrijheid is ook rust. Maar wat die vrijheid dan precies is, vind ik lastig te omschrijven. Het is een stukje intuïtie, iets dat je zeker weet.”

Foto Mirjan van der Meer

Foto Mirjan van der Meer

Kun je uitleggen waarom je op dat moment jezelf fotografeert?

„Ja, waarom. In die zin heb ik er nooit over nagedacht, ik ben het gewoon gaan doen. Ik was natuurlijk aan het worstelen met het bestaan in de maatschappij, ik vroeg me af: wie ben ik nou eigenlijk als persoon. Mijn moeder zei ooit tegen mij: ‘Je maakt zelfportretten om te bewijzen dat je bestaat.’ We komen allemaal op aarde, maar wat kom je hier doen, wat is uiteindelijk je doel, waarom heb je bepaalde talenten? Ik ben erachter gekomen dat ik hier ben om mezelf te leren kennen, zodat ik op een dag volledig mezelf kan zijn. Die persoonlijke groei fascineert me – en de fotografie helpt me daarbij. Elke keer als ik een beeld terugzie, kan ik denken: dat was dat moment, wat was dat toen fijn.”

In de natuur hoef je niks, dat is eigenlijk de kern – bijna van het leven zelf

Maar dan kun je ook de natuur fotograferen zonder jezelf erin.

„Klopt. En dat doe ik soms ook wel.” Ze heeft haar laptop erbij gepakt en laat een foto zien van vorig jaar. Zij en Karel, de teckel, in het weiland bij zonsopgang. „Die foto had ik ook kunnen maken zonder dat wij erop staan. Maar omdat er een persoon en een dier op staan, ervaar je het moment weer opnieuw zoals het was. Als ik deze foto terugzie, dan herinner ik me die ochtend, ik stapte op de fiets, ik wist nog niet dat het gras een beetje bevroren zou zijn, helemaal wit met allemaal diamantjes en kristalletjes, dat was al een heel mooi cadeautje. En dan loop je daar, je maakt je eigen spoor en tegelijk ben je onderdeel van een magisch moment van de natuur. Door die foto kan ik dat allemaal blijven onthouden.

„En er zit ook het delen bij, hè: ik hou mijn foto’s niet voor mezelf, op mijn site deel ik met die foto’s ook de stilte van de natuur. In deze maatschappij zijn we zo aan het rennen en het stressen, de hele tijd moet je presteren. Maar in de natuur hoef je niks, alles is goed. En dat is eigenlijk de kern – bijna van het leven zelf. Dat je gewoon bestaat, dat je onderdeel bent van de natuur, zodat je bij jezelf terug kunt komen. In die stilte hoef je niks, alles is er zoals het mag zijn.”

Dat heb je heel mooi gezegd.

„Ja? Ik heb het er gewoon warm van.”

Kun je ook uitleggen waarom de vrouw op de foto’s een andere uitstraling heeft dan jij terwijl je hier zit?

„Omdat ik op die foto’s mezelf ben. Ik ben daar heel krachtig, iemand die helemaal rustig is. In die wereld let niemand op me, die wereld is alleen maar van mij. En ik kan daar ook even terug in de tijd, toen er nog geen drukte was en geen spanning. In de maatschappij kan ik me onzeker voelen en ben ik het liefst op de achtergrond, maar op de foto’s ben ik mezelf en daarom kan ik daar op de voorgrond staan. Ik wil heel graag toe naar de vrouw op de foto’s, zodat ik dat kan meenemen in mijn dagelijks leven. En ik ben er bijna hoor, het komt steeds dichterbij.”

Op haar site staan boven de foto’s dichtregels. Zoals deze, een strofe uit I Wandered Lonely as a Cloud van William Wordsworth (1770-1850):

For oft, when on my couch I lie

In vacant or in pensive mood,

They flash upon that inward eye

Which is the bliss of solitude;

And then my heart with pleasure fills,

And dances with the daffodils.

Ik vraag of ze het goed vindt dat we bij het interview alleen foto’s laten zien die ze neemt van zichzelf. Ja, zegt ze, dat is goed. „Best spannend eigenlijk.”

Foto Mirjan van der Meer

Foto Mirjan van der Meer

Foto Mirjan van der Meer

Foto Mirjan van der Meer

Foto Mirjan van der Meer

Foto Mirjan van der Meer

Foto Mirjan van der Meer

Foto Mirjan van der Meer