Hoe komt het dat de menselijke maat uit het systeem verdween?

Verblijfsvergunningen Het vreemdelingenbeleid heeft overeenkomsten met de Toeslagenaffaire. Kwetsbare mensen worden niet beschermd.

Van linksboven naar rechtsonder: Omid Daqiq (geen verblijfsvergunning), Lili en Howick (wel verblijfsvergunning), Jacob en zijn moeder Tina (wel verblijfsvergunning), Mauro Manuel (wel verblijfsvergunning).
Van linksboven naar rechtsonder: Omid Daqiq (geen verblijfsvergunning), Lili en Howick (wel verblijfsvergunning), Jacob en zijn moeder Tina (wel verblijfsvergunning), Mauro Manuel (wel verblijfsvergunning). Foto’s Merlijn Doomernik, Lex van Lieshout, Bert Beelen, Martijn Beekman/ANP.

De menselijke maat is zoek. Na de Toeslagenaffaire waarin dat duidelijk werd, blijkt dat nu ook in het vreemdelingenbeleid. Het vorige week gepresenteerde ‘zwartboek’ met schrijnende gevallen laat zien hoe vreemdelingen op voorhand worden gewantrouwd en vastlopen in het systeem.

Voor betrokkenen – vreemdelingenadvocaten en organisaties die zich inzetten voor vluchtelingen en statushouders – is dat geen nieuws. Zij zien al jaren hoe mensen met een verblijfsvergunning, die vaak kwetsbaar zijn omdat ze de taal (nog) niet machtig zijn, zich door de rechtsstaat niet beschermd weten tegen de overheid, maar er soms ook door worden vermorzeld.

Maar waar en wanneer is de mens precies uit het systeem verdwenen?

Dat is begonnen, zeggen juristen en oud-politici, in de politiek. „Woorden doen ertoe”, zegt Bram van Ojik, die tot 17 maart voor GroenLinks in de Tweede Kamer zat en het woord voerde over asiel en migratie. „Tijdens de gedoogconstructie die VVD en CDA hadden met de PVV onder Rutte I was de sfeer: we moeten er alles aan doen om te voorkomen dat Nederland aantrekkelijk wordt voor vluchtelingen. Daardoor heeft afschrikken het gewonnen van het idee dat Nederland open staat voor mensen die bescherming nodig hebben.” Een patroon, analyseert Van Ojik, dat zich onder alle drie de kabinetten- Rutte heeft voortgezet.

Karen Geertsema, docent migratierecht aan de Radboud Universiteit Nijmegen, ziet dat ook. „Achtereenvolgende kabinetten hebben veel tijd gestoken in scherpe symboolpolitiek aan de voorkant, en leggen dat vervolgens gedetailleerd vast in een regeerakkoord, zonder oog voor uitvoering in de praktijk”, zegt zij. „Door de wens restrictief te zijn, schept de overheid eerst het probleem en belemmert ze daarna ook de oplossing.”

Discretionaire bevoegdheid van de staatssecretaris werd in 2019 afgeschaft

Als voorbeeld noemt Geertsema het generaal pardon uit 2007, waardoor 26.000 mensen die al jaren illegaal waren, aanspraak maakten op een verblijfsvergunning. In 2012, vlak voordat deze groep kon naturaliseren, scherpte de regering de bewijseisen voor naturalisatie aan. „Daardoor kunnen ruim 11.000 mensen geen Nederlander worden, mensen die al veertien jaar een verblijfsvergunning hebben, maar nooit als volwaardig burger hebben kunnen meedoen”, zegt ze. Op 14 april dienden SP en CDA voor de tweede keer dit jaar een motie in om deze groep alsnog te naturaliseren.

Strenge houding sijpelt door

De uitvoering is bij het vreemdelingenbeleid in handen van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND), en daar sijpelt de strenge politieke houding door. Bij de IND zijn, mede door bezuinigingen en steeds striktere regels, de achterstanden gigantisch: mensen moeten soms jaren wachten op een beoordeling van hun aanvraag voor een verblijfsvergunning. De speciale ‘taskforce’ die in 2020 vijftienduizend aanvragen moest wegwerken, verzandde in chaos, begin dit jaar bleek het aantal achterstallige asielaanvragen bovendien nog groter dan gemeld.

„Het is een gekke tegenstelling tussen harde retoriek en een krakkemikkige uitvoering”, zegt Van Ojik. „We debatteren hier al jaren over met de verantwoordelijke staatssecretaris, een post die sinds 2012 wordt bekleed door bewindspersonen van de VVD. Maar het komt maar niet op orde. Alsof dat de VVD niet interesseert.”

Jurist Geertsema wijst ook op het idee van zelfredzaamheid dat in het afgelopen decennium aan invloed won. De burger die zich zelfstandig moet zien te redden in het systeem. „Veel mensen herkennen dat: meldingen van instanties die op je DigiD binnenkomen en waar je zelf naar moet handelen”, zegt ze. „De meeste mensen vogelen dat wel uit. Maar van migranten wordt een zelfredzaamheid verwacht die niet realistisch is.”

Met grote gevolgen. Neem bijvoorbeeld de toeslagen, het systeem dat ook ten grondslag ligt aan de Toeslagenaffaire ,waar het kabinet Rutte-III om aftrad. „Stel: je hebt net een verblijfsvergunning”, zegt Geertsema. „Dan krijgen mensen soms ongevraagd geld op hun rekening, en moeten ze zelf ergens aanvinken dat ze daar geen recht op hebben. Dat moet je maar net weten. De begeleiding komt aan op vrijwilligers en gemeentes, maar die hebben niet altijd scherp wat er gebeurt.”

Gebeurt zoiets bij een statushouder of arbeidsmigrant, niet vanwege slechte intenties maar uit onkunde, dan is er nauwelijks coulance en wordt iemands verblijfsvergunning soms zonder mededogen ingetrokken. Deze groep wordt al gauw gezien als fraudeur: juristen, onder wie Geertsema, trokken in het Nederlandse Juristenblad mede daarom vorige week de parallel met de Toeslagenaffaire. „De rigide houding speelt in de politiek, maar ook in de uitvoering”, zegt Geertsema. „En rechters interpreteren de wet soms strenger dan deze feitelijk is.”

Wat ook meespeelt bij het verdwijnen van de menselijke maat is het verdwijnen van ‘ontsnappingsroutes’. Tot 2003 bestond het ‘driejarenbeleid’, de regel dat als de overheid een vreemdeling niet binnen drie jaar uitsluitsel kon geven of hij mocht blijven of niet, deze vreemdeling een verblijfsvergunning kreeg. De regel werd door deskundigen als zeer effectief ervaren, omdat het een stok achter de deur was voor de overheid om tijdig te beslissen. Het demissionaire kabinet-Balkenende I schafte de regel af.

Discretionaire bevoegdheid

In 2019 werd de discretionaire bevoegdheid van de staatssecretaris afgeschaft. Daarmee had een bewindspersoon de mogelijkheid schrijnende gevallen alsnog een verblijfsvergunning te verlenen, buiten de reguliere regels om. De VVD wenste de afschaffing als uitruil voor het kinderpardon dat het kabinet na een draai van het CDA in 2019 afsprak. Op de rechtsbijstand wordt bovendien al jaren stelselmatig bezuinigd.

Lees ook: De eeuwige herhaling van het pardon

Ook is er nog de bereidheid van de overheid om door te blijven procederen. Wat er gebeurde met de 13-jarige Jacob en zijn moeder Tina uit Syrië, die dreigden te worden uitgezet naar Armenië maar op de valreep een verblijfsvergunning kregen, noemt Geertsema „exemplarisch”. „Je mag iemands verblijfsvergunning afwijzen als hij in redelijkheid naar een derde land kan worden uitgezet”, zegt ze. „Maar wat is redelijk? Een typische uitspraak van de rechtbank is: ga de situatie in Armenië onderzoeken. Maar in plaats daarvan is de houding van de staatssecretaris standaard om in hoger beroep te gaan. De hoogste bestuursrechter geeft de staatssecretaris vervolgens gelijk.”

Door de Toeslagenaffaire ligt het geïnstitutionaliseerde wantrouwen van de overheid nu prominent op tafel bij de formatie en wenst heel Den Haag een nieuwe ‘bestuurscultuur’. Of het ook in het vreemdelingenbeleid iets gaat veranderen, is de vraag. De schrijnende gevallen, de haperende uitvoering, het verhardende klimaat: kiezers belonen partijen die strenge regels willen op het gebied van asiel en migratie – dat laten de verkiezingsuitslagen van de afgelopen jaren duidelijk zien.