Warempel: de formatie ging deze week over de ínhoud

Weekboek formatie Bij alle kabinetsformaties die hij leidde, bouwde Herman Tjeenk Willink éérst een periode van rust in. Deze week deed hij dat door het uitnodigen van apolitieke gasten.

Informateur Tjeenk Willink komt aan op het Binnenhof.
Informateur Tjeenk Willink komt aan op het Binnenhof. Foto ANP/ Phil Nijhuis

Formeren is faseren, luidt de gevleugelde uitspraak van informateur Herman Tjeenk Willink. Hij kan het weten, Tjeenk Willink is drie keer eerder informateur geweest en wist alle drie de keren een complex formatieproces uit een impasse te leiden. In 1994 stond hij aan de wieg van het eerste paarse kabinet, met PvdA, VVD en D66. In 2010 het kabinet van VVD en CDA, met gedoogsteun van de PVV. En in 2017 het derde kabinet-Rutte met VVD, CDA, D66 en de ChristenUnie.

Lees ook: Formatie vastgelopen? Bel Herman Tjeenk Willink

Steeds weer kabinetten die onmogelijk leken en uiteindelijk wel tot stand kwamen. En steeds weer bouwde Tjeenk Willink éérst een periode van rust in. Deze week was te zien hoe hij het huidige formatieproces, dat hij uit een impasse mag proberen te leiden, ook richting rust manoeuvreerde.

De eerste, mislukte verkenningsfase was in onrust geëindigd en met een groot wantrouwen van fractievoorzitters – onderling, maar vooral in VVD-leider Mark Rutte. Voordat dat gebeurde, en voordat hij werd benoemd tot informateur, had Tjeenk Willink in het televisieprogramma Buitenhof de vraag gekregen wat de essentie is van een vruchtbare formatie. Hij memoreerde de kabinetsformatie van 1972, die moest beginnen na een complexe verkiezingsuitslag. Toen Tjeenk Willink, in die tijd notulist van de gesprekken, aan informateur Marinus Ruppert had gevraagd hoe die het zou oplossen, had hij geantwoord: „Iedereen in zijn waarde laten en ook iedereen iets gunnen.’’

Het was geen toeval dat Tjeenk Willink de gesprekken met de fractievoorzitters begon met die van de kleinste partijen – de beurt was niet meer eerst aan de al langer zittende macht. En deze week bracht hij rust in het proces door geen enkele fractievoorzitter uit te nodigen.

Apolitieke genodigden

Tjeenk Willink heette wél apolitieke genodigden welkom: de Nationale Ombudsman Reinier van Zutphen, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau Kim Putters en Mariëtte Hamer van de Sociaal-Economische Raad. Die gesprekken gingen niet over het grote wantrouwen van politici jegens elkaar, maar over het vertrouwen van burgers in de politiek en over problemen voor burgers die door de coronacrisis nog duidelijker zijn geworden: in de zorg en het onderwijs bijvoorbeeld.

Aan het eind van de week en als laatste waren demissionair ministers Wopke Hoekstra (Financiën, CDA), Wouter Koolmees (Sociale Zaken, D66) en Bas van ’t Wout (Economische Zaken, VVD) aan de beurt om gezamenlijk met -Tjeenk Willink te praten over de economie, overheidsfinanciën en de steunpakketten voor ondernemers.

Een slimme zet van Tjeenk Willink: door zijn uitnodigingsbeleid ging het helemaal niet meer over CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt, over de leugen van VVD-leider Mark Rutte. En ook niet over de vraag of CDA-leider Wopke Hoekstra en D66-leider Sigrid Kaag nog wel met Rutte willen. Evenmin ging het over de kwestie of GroenLinks en de PvdA elkaar óók blijven vasthouden als uiteindelijk maar één van de twee aan de formatietafel zou mogen blijven zitten.

Het ging, warempel, over inhoud.

In Buitenhof had Tjeenk Willink ook gezegd dat het van belang was „niet te beginnen met de machtsvraag: wie met wie? Maar met de vraag: wat zijn eigenlijk de grote problemen die we moeten oplossen en zijn we het daarover eens?”

Het geeft wellicht een inkijkje in zijn strategie van de komende weken. Een van de grootste problemen die partijen nu samen willen oplossen is de „politieke bestuurscultuur”, allemaal willen ze meer ruimte voor „tegenmacht”. De ideeën daarover lijken niet fundamenteel van elkaar te verschillen. Naast de rust organiseert Tjeenk Willink dus de consensus. En dat is een heel ander startpunt van formatiegesprekken dan de verdeeldheid waarmee het begon.