Wunderkind Kurz en de boys van Ballhausplatz raken steeds meer in het nauw

Oostenrijk De jonge Oostenrijkse bondskanselier Sebastian Kurz werd verwelkomd als hervormer. Maar nu de politieke schandalen zich ophopen, raakt hij in binnen– en buitenland steeds verder in het nauw.

De schandalen raken Kurz nog niet persoonlijk, maar ze komen wel dichterbij.
De schandalen raken Kurz nog niet persoonlijk, maar ze komen wel dichterbij. Foto Christian Bruna/AFP

Jaren geleden, toen zijn politieke carrière net begonnen was, gebeurde er vaak iets raars als je Sebastian Kurz bij spreekbeurten of werkbezoeken bezig zag: de piepjonge Oostenrijkse politicus, alom bewierookt om zijn frisheid, jeugdigheid en kwaliteiten als vernieuwer, deed eigenlijk een beetje oud aan. Hij begroette alle bisschoppen, bejaarde partijbonzen en notabelen op de eerste rij uitvoerig, met titel, naam en toenaam. Hij bewoog houterig, sprak formeel en stelde zelden concrete hervormingen voor. En zijn kapsel was altijd netjes achterover geplakt – er zat geen haartje scheef, nooit.

Sebastian Kurz gedroeg zich, kortom, nogal conventioneel en bedaard voor zijn leeftijd. Dat gedrag contrasteerde met zijn imago in binnen- en buitenland, van de ambitieuze jongeling die de kussens flink kwam opschudden.

De laatste paar weken komt dit contrast ineens ook politiek tot uitdrukking. Kurz, nu 34 en nog altijd ’s lands populairste politicus, wordt enorm in het nauw gedreven: verschillende vertrouwelingen van hem zijn in politieke schandalen verwikkeld, die tonen dat Oostenrijk politiek en bestuurlijk nog even verkokerd en corrupt is als vóór Kurz in 2017 partijleider voor de conservatieve ÖVP en kanselier werd.

Ook in Europa loopt de kanselier ineens uit de pas. Hij maakt herrie over de Europese vaccinverdeling, klimaatafspraken, tolheffing – van alles. Zelfs zijn zuinige vrienden, waaronder Nederland, weten niet meer wat ze aan hem hebben.

Laptop in de kinderwagen

De schandalen raken Kurz, de jongste kanselier die Oostenrijk ooit had, nog niet persoonlijk, maar ze komen wel dichterbij. Onlangs is er huiszoeking gedaan bij Kurz’ grootste vertrouweling, minister van Financiën Gernot Blümel, onder meer vanwege diens vermoedelijke rol bij illegale partijfinanciering. En de topambtenaar op het ministerie van Justitie, lo-yaal aan Kurz’ partij ÖVP, is laatst geschorst. Hij had justitiële informatie doorgegeven aan politici zoals Blümel – die vlak voor de politie arriveerde zijn vrouw en baby uit wandelen stuurde met zijn laptop ‘toevallig’ in de kinderwagen.

Tijdens zittingen van een parlementaire onderzoekscommissie naar diverse schandalen wordt ook druk uit sms’jes geciteerd tussen Kurz en jonge kompanen die intussen sleutelposten in politiek en bedrijfsleven bekleden. Die sms’jes laten niets aan duidelijkheid over: onder Kurz gaat de ÖVP door roeien en ruiten om overal partijgenoten benoemd te krijgen. De jonge, bloedloyale getrouwen met wie Kurz zich omringt, heten in de volksmond de ‘Ballhausplatz-boys’, naar het Weense plein dat het machtscentrum van de Oostenrijkse politiek vormt.

Sebastian Kurz heeft al zijn krediet verspeeld

Brusselse EU-ambtenaar

Veel Oostenrijkers vragen zich af: hoe kan het dat dit Wunderkind, tot voor kort geprezen als een veelbelovend, modern hervormer, zo verstrikt raakt in vriendjespolitiek? Hoe kan het dat iemand die ooit bezwoer dat hij afwilde van het naoorlogse Proporz–systeem – waarbij regerende partijen banen bij overheid en bedrijfsleven onderling verdelen – dat systeem vooral lijkt te versterken?

Het antwoord luidt: Sebastian Kurz is nooit de hervormer geweest waar men hem voor hield. Velen ontdekken dat echter nu pas.

Goedkope lijnvluchten

Het is niet verwonderlijk dat men Kurz, enig kind van een ingenieur en een onderwijzeres uit de Weense buitenwijk Meidling, aanvankelijk hield voor iemand die het land zou veranderen. In Oostenrijk, waar partijtrouw en staat van dienst bepalend zijn voor iemands politieke status, was het ongebruikelijk dat iemand zó jong zo snel carrière maakte in de politiek. En zeker bij de ÖVP, een oudemannenbolwerk dat lang werd gedomineerd door provinciale partijbaronnen.

Kurz is altijd politiek ambitieus geweest. Hij belde de partij toen hij zestien was, om lid te worden. Hij kreeg te horen dat hij te jong was. Toen meldde hij zich bij de ÖVP-jongeren. Daar was hij binnen de kortste keren de baas. In 2010 kwam hij in de Weense gemeenteraad, na campagnes waarbij hij eens een poster gebruikte van een man die met zijn laptop in bed ligt met twee jongedames, en de tekst: „Die richtige Wahl.”

Lees ook Deze dertigjarige zet in Oostenrijk de oude politiek op zijn kop

Kurz studeerde rechten in Wenen, maar maakte zijn studie nooit af. In 2011 werd hij, op zijn 25ste, staatssecretaris van Integratie. En in 2013 minister van Buitenlandse Zaken. De ÖVP stond er toen slecht voor. Het was een oudemannenclub. ÖVP-jongeren richtten zelfs, met succes, de progressief-liberale partij Neos op. De toenmalige ÖVP-leider zag Kurz als enige die de partij uit het dal kon halen. Hij was conservatief genoeg voor de partij, en hip genoeg om jongeren terug te halen. Kurz woonde samen met zijn jeugdvriendin Susanne Thier, wat in conservatief Oostenrijk nog enigszins vooruitstrevend is. Hij droeg vaak geen das. Je kon hem – voor corona althans – geregeld in de Weense nachtclub Passage tegenkomen. En als minister nam hij tot afgrijzen van sommige medewerkers goedkope lijnvluchten om zes uur ’s ochtends, niet het regeringstoestel waar zijn voorgangers tuk op waren.

Burgers vielen hier als een baksteen voor. Maar een hervormer, bleek al snel, was Kurz niet. Op het ministerie verloor hij gauw interesse in inhoudelijke dossiers. Hij was vooral bezig netwerken te mobiliseren voor de volgende move: kanselier worden. Dat gebeurde in 2017, toen hij zijn eerste regering vormde, met de extreem-rechtse FPÖ. Toen werd hij soms de ‘Oostenrijkse Macron’ genoemd: jong, ambitieus, trappelend om het land op de schop te nemen.

Maar president Macron begon Frankrijk meteen te hervormen. Kurz deed iets anders: hij consolideerde de macht. Dat gebeurde op de klassieke Oostenrijkse manier: door politieke tegenstanders (socialisten en ook eigenwijze conservatieven) uit overheidsinstellingen te spoelen en overal loyalisten te benoemen – vaak Ballhausplatz-boys (en -girls), die compleet van hem afhankelijk waren.

Dit brengt Kurz nu in de problemen. Zo bleek afgelopen weken hoe Thomas Schmid het dankzij ÖVP-kruiwagens tot baas van de ÖBAG geschopt had – de miljardenholding die toeziet op bedrijven die (deels) in staatshanden zijn. Schmid zette als kabinetslid van de minister van Financiën de toezichtsraad van ÖBAG vol met Kurz-getrouwen, die hem vervolgens tot topbestuurder ‘kozen’. Zijn salaris: ruim vier ton per jaar, meer dan de Oostenrijkse president.

„Je krijgt wat je hart begeert”, sms’te Kurz aan Schmid, met drie kushandjes er achteraan. Schmid antwoordde met drie smileys: „Ik ben gelukkig… Ik houd van mijn kanselier.”

Ibiza-video

Dat deze klefheden nu op straat liggen, komt door de ‘Ibiza-video’, die de eerste regering-Kurz in 2019 ten val bracht. In die stiekeme opname bood oud-vicekanselier en FPÖ-leider Heinz-Christian Strache een Russische lokvogel overheidscontracten in ruil voor donaties – via achterdeurtjes – aan de FPÖ. Kurz veroordeelde die praktijken krachtig, en vormde begin 2020 een regering met de Groenen, die nu ook op springen staat.

Lees ook Oostenrijkse vicekanselier Strache trapte in val met ‘Russische’ lokvogel

Want sinds 2019 zijn Justitie en een parlementaire onderzoekscommissie met de Ibiza-video aan de slag. Beide instellingen hebben er – vóór het tijdperk–Kurz – volmachten bij gekregen, en gebruiken die voortvarend. Getuigen worden gehoord, telefoongesprekken teruggeluisterd. En wat blijkt: de FPÖ was in veel schandalen verwikkeld, maar de ÖVP kneep een oogje dicht in ruil voor de vrije hand bij zijn eigen benoemingen.

Ook oudere schandalen, die op dood spoor zaten, kregen door ‘Ibiza’ ineens nieuwe leads. Afgelopen weken kreeg Kurz het zo benauwd dat hij Justitie dreigde met „grote veranderingen”, en journalisten zwartmaakte die onthullingen publiceerden. Op een nieuw ÖVP-‘nieuwskanaal’, Zur Sache, werden laatst een journalist en twee oppositiepolitici belachelijk gemaakt. Kurz retweette dat.

Dalende populariteit

„Wat je nu ziet, is niet dat Kurz Oostenrijk verandert”, zegt Laurenz Ennser-Jedenastik, politicoloog aan de universiteit van Wenen, „maar het omgekeerde: Oostenrijk verandert ondanks Kurz”. Instituties die vroeger sterk gepolitiseerd waren, zoals de rechterlijke macht (nu geleid door een Groene minister), worden steeds onafhankelijker. Ook kwaliteitsmedia, die eens allemaal een politieke kleur hadden, worden autonomer. En ze publiceren over de schandalen. Kurz slaagt er niet in om dit te stoppen.

Burgers steunden de regering tijdens de coronacrisis. In april 2020 stond de ÖVP in een peiling op 44 procent. Nu is de partij naar 33 procent gedaald. Kurz’ eigen populariteit, nog altijd hoog, daalt eveneens. Neonazi’s, antivaxxers en anderen demonstreren geregeld tegen coronamaatregelen. En de schandalen stapelen zich op.

De kanselier wordt zichtbaar nerveus. Hij valt uit tegen mensen. Dinsdag trad de Groene gezondheidsminister af, na heftige conflicten met Kurz, overspannen geraakt van de politieke „tactiek van sommigen”. De kanselier probeert de aandacht af te leiden met ferme uitspraken over illegale migranten en de EU. Laatst werd een gigantische politiemacht gemobiliseerd om minderjarige, geïntegreerde schoolmeisjes van 12 het land uit te zetten, richting Georgië en Armenië waar zij nooit hadden gewoond.

Sebastian Kurz is nooit de hervormer geweest waar men hem voor hield

Kurz gaat ook plotseling tekeer tegen de „EU-vaccinbazaar”, laat Europese klimaatdoelen schieten, ligt dwars bij de burgerconferentie over de toekomst van Europa en weigert elke medewerking aan een oplossing voor vluchtelingen op Moria. „Hij heeft al zijn krediet verspeeld”, zegt een Brusselse ambtenaar, „zelfs bij de frugals met wie hij vorige zomer vocht tegen een hogere begroting”.

Waar dit eindigt? Velen speculeren op de val van de regering – de vraag is hoe lang de Groenen dit nog volhouden – en nieuwe verkiezingen in het najaar. Voor het wonderkind van weleer wordt het nu stevig bikkelen.