‘Wie het land open wil, moet wel lekken’

Mediastrategie In Den Haag kan iedereen profiteren van een slim gekozen lek, maar niemand wil ermee geassocieerd worden. En soms werkt het juist niet.

Demissionair premier Mark Rutte en demissionair minister Hugo de Jonge na afloop van een persconferentie over de coronamaatregelen.
Demissionair premier Mark Rutte en demissionair minister Hugo de Jonge na afloop van een persconferentie over de coronamaatregelen. Foto Bart Maat / ANP

Een horecaondernemer in Arnhem trekt in het NOS Journaal van zes uur al een fles champagne open en proost met zijn personeel op wat komen gaat. „De aangekondigde versoepelingen”, zegt presentator Simone Weimans voorafgaand aan dit journaalitem van vorige week woensdag, „zorgen voor enthousiasme bij ondernemers. Ondanks alle voorbehouden.”

Zo ging het in het afgelopen jaar vaak. Nieuwe verzwaringen en versoepelingen van het coronaregime werden dankzij veelvuldig gelek ver vóór de officiële persconferenties al breed in de media uitgemeten. Maar vorige week moest het kabinet rechtsomkeert maken. De versoepelingen gingen niet door, nog voordat ze konden worden aangekondigd.

Wat was hier gebeurd? Demissionair premier Mark Rutte zei op de persconferentie afgelopen dinsdag dat hij de gang van zaken betreurde. Hij erkende dat het kabinet inderdaad had aangestuurd op 21 april: „Dat is ook naar buiten gekomen, helaas, en dat gaf verwarring.”

„Naar buiten gekomen”? Rutte sprak over het lek alsof het een natuurverschijnsel was. Maar al sinds het begin van de coronacrisis wordt steevast uit kringen van het kabinet gelekt. RTL, dat het nieuws over de heropening van de terrassen als eerste meldde, baseerde zich op „Haagse bronnen” en citeerde een anonieme „vooraanstaand politicus” die blij is dat de „de samenleving lucht krijgt”.

De NOS houdt de aard van zijn bronnen meer in het midden. Uit het NOS-bericht, dat een half uur na dat van RTL verscheen, bleek dat het Veiligheidsberaad, met 25 burgemeesters, en het Outbreak Management Team op dat moment al van het kabinetsplan weten. „De herkomst van bronnen houden we in de berichtgeving liefst algemeen, maar we wegen wel mee waar het vandaan komt”, zegt politiek verslaggever Ron Fresen van de NOS. „In dit geval hoorden we het van meerdere kanten.”

‘Terugduwen’

Een lek kan dienen om een conflict uit te vechten. Twee groepen bewindspersonen voeren binnen het kabinet al maanden een strijd uit over de juiste koers: prioriteit voor de coronazorg óf voorrang voor de samenleving en de economie. Oftewel: snel heropenen of nog even verzwaren? Lekken is een beproefde Haagse tactiek. Ook in formatietijd passen partijen soms deze strategie toe: door te lekken maak je van een vers compromis een voldongen feit. Maar soms loopt het anders.

Fresen zegt dat de bronnen van de NOS „op basis van verifieerbare feiten” overtuigd waren van de mogelijkheid dat de versoepelingen op 21 april konden ingaan. „Ik had er bijna zelf mijn hand voor in het vuur gestoken”, zegt hij. Maar als de bedoeling van het lekken was dat de terrassen echt snel open zouden gaan, was het effect tegengesteld. Fresen: „Er werd na het uitlekken van het plan zo hard teruggeduwd vanuit de ziekenhuizen dat het zomaar kan zijn dat de terrassen zónder het lekken wél op de 21ste waren opengegaan.”

De toon van de week van optimisme werd gezet op Eerste Paasdag, met een primeur van het Algemeen Dagblad. Dat had de hand weten te leggen op een scenario van het RIVM over een lagere en eerdere piek van de derde golf. Modelleur Jacco Wallinga had hierover in het Catshuis een presentatie gegeven. Ook Nieuwsuur pakte hiermee uit. Een woordvoerder van het RIVM zegt dat hij nog complimenten had gegeven aan de AD-journalisten, die in hun bericht de grote onzekerheidsmarges benadrukten. „Maar die bijsluiter valt steeds meer weg naarmate het bericht op andere plekken overgenomen wordt.”

Lees ook: Kabinet organiseert eigen teleurstelling

Ira Helsloot, hoogleraar besturen van veiligheid aan de Radboud Universiteit, vindt het begrijpelijk dat juist de positieve berichten uitlekken. „Het is de enige manier voor de voorstanders van heropening van de samenleving om integrale besluitvorming af te dwingen.” Door hun dominantie in talkshows hebben met name de OMT-leden en ziekenhuisvertegenwoordigers „hun type veiligheid boven alle andere gesteld”, vindt Helsloot. Daarom moeten bestuurders en adviseurs „die een bredere afweging voorstaan wel overgaan tot lekken”, zegt Helsloot.

Er heerst in Den Haag een zekere ambivalentie over lekken. Iedereen kan ervan profiteren, maar niemand wil ermee geassocieerd worden. Dat bleek begin dit jaar. Op zaterdag 30 januari beschikte de NOS al over het advies van het OMT om de basisscholen te openen – nog voor de ministers erover hadden vergaderd. Het advies was al wel verspreid, in ieder geval onder de ministers die direct bij de coronabestrijding betrokken zijn.

Wel een onderzoek, geen verdachte

Meerdere OMT-leden uitten hun ongenoegen over het lek, en benadrukten dat het geschreven advies op het moment van lekken nog niet bij de OMT-leden lag. Een ander adviesorgaan, het Bestuurlijk Afstemmings Overleg, onthield zich zelfs van een advies uit ergernis dat zijn oordeel kennelijk niet was afgewacht.

Minister Arie Slob (Onderwijs, CU) schoof de dag erna aan bij Op1. „Wie beleeft hier nou lol aan?” vroeg hij zich af. Het lekken noemde hij „die Haagse ziekte waar nog steeds geen vaccin voor is”. Hij kondigde een onderzoek aan door de Rijksrecherche. Omdat het gelekte document opgesteld was door directeur infectiebestrijding Jaap van Dissel van het RIVM, deed dit instituut aangifte.

Het onderzoek is deze week afgerond maar heeft „geen concrete verdenking opgeleverd”, laat een woordvoerder van het OM weten. „Inmiddels is duidelijk geworden dat het advies onder een relatief grote groep personen is verspreid.” Daarom is er „geen zicht op een verdachte”.