Opinie

Pak de cultuur van wantrouwen bij de asielinstanties aan

Vluchtelingen De IND oordeelt vaak onterecht negatief over mensen die recht hebben op bescherming. pleit voor een nieuwe cultuur.
Een Afghaanse vluchteling met een tijdelijke registratie van de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR)
Een Afghaanse vluchteling met een tijdelijke registratie van de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR) Foto RASHID IQBAL / EPA

Evenals bij het toeslagenschandaal handelt de overheid in het asielrecht uit wantrouwen, stelt een groep migratiedeskundigen. Volgens het onderzoek dat zij maandag presenteerden is de manier waarop de overheid omgaat met migranten en vluchtelingen gebaseerd op argwaan. Dat leidt tot buitengewoon veel negatieve asielbesluiten, waarvan gevluchte mensen in Nederland jarenlang de dupe worden.

Nu is elk recht onderhevig aan enige willekeur van ambtenaren, omdat er bij de interpretatie van wetten vaak speelruimte is. Asielrecht loopt extra gevaar om door een cultuur van wantrouwen misbruikt te worden, omdat ten minste drie factoren asielrecht ingewikkeld maken. Ten eerste is het geweld waardoor vluchtelingen asiel aanvragen in de meeste gevallen niet schriftelijk gedocumenteerd. Het Syrische leger of de streng religieuze buren in Pakistan leveren niet altijd van tevoren een netjes ondertekend plan voor een aanslag of moord af.

Ook zijn de vele moorden van de Taliban of het Amerikaanse leger niet in gemeentelijke registers in bergdorpen in Afghanistan geregistreerd.

Lees ook: Nederlandse aanpak vreemdelingen lijkt op Toeslagenaffaire

Schrijnende situaties

Hoewel officieel in het asielrecht de bewijslast minder groot is dan bij ander recht, eisen asielambtenaren in de praktijk vaak meer bewijs van vluchtelingen dan daadwerkelijk mogelijk is. Wanneer dat niet of te laat geleverd wordt, wordt er vaak geen asiel toegekend.

Dat levert uiterst schrijnende situaties op. Aan een Afghaanse tiener werd bijvoorbeeld geen asiel toegekend, omdat de IND zonder schriftelijk bewijs niet geloofde dat zijn vader vermoord is. De Taliban dwongen zijn vader de landbouwinkomsten af te geven en vermoordden hem toen hij dat weigerde, en dreigden vervolgens bij de jongen hetzelfde te doen omdat hij de oudste zoon is.

Zo maakt de IND het zich wel erg gemakkelijk. De overheidsinstantie moet zich laten adviseren door deskundigen met expertise in de culturele, historisch-politieke en sociale situatie van de regio.

Ten tweede is asielrecht ingewikkeld omdat het toekennen van asiel momenteel gebaseerd is op een eenmalig mondeling interview tussen een Nederlandse ambtenaar en de gevluchte persoon. De geloofwaardigheid van iemands vluchtverhaal wordt gemeten aan de hoeveelheid details die iemand tijdens dit interview vertelt. Omdat veel vluchtelingen getraumatiseerd zijn, kan het gedetailleerd moeten terugdenken aan de meestal nog onverwerkte traumatische ervaringen zorgen voor een her-traumatisering.

Laten we bij dit schandaal eerder ingrijpen dan bij de Toeslagen-affaire

Het later toevoegen van details wordt door de meeste IND-medewerkers en rechters als bewijs van ongeloofwaardigheid gezien. In plaats van die conclusie te trekken, zouden de ambtenaren zich moeten laten adviseren door trauma-experts.

Een derde kenmerk van asielrecht dat de interpretatie ingewikkeld maakt, is dat de asielambtenaren meestal geen persoonlijke ervaring hebben met het gevaar waar vluchtelingen voor gevlucht zijn. IND-medewerkers en rechters zijn doorgaans opgegroeid ver weg van de dagelijkse gevaren van oorlogen en armoede.

Ook dat levert harteloze situaties op: de IND die een Afghaanse tolk verweet geen gezichtsmasker te hebben gedragen om anoniem te blijven tijdens zijn tolkactiviteiten voor het Amerikaanse leger, zonder te beseffen dat door het gezicht te bedekken dorpelingen de tolk niet zouden vertrouwen en hij zijn werk niet zou kunnen doen. Of de Duitse IND, de Bamf (Bundesamt für Migration und Flüchtlinge), die een door de Taliban bedreigde medewerker van een Amerikaanse legerbasis adviseerde naar een andere stad te verhuizen, ondanks dat de Taliban een sterk netwerk hebben en hem makkelijk zouden kunnen vinden.

In beide gevallen kregen de vluchtelingen geen asiel. Ook hiervoor geldt: geef regiodeskundigen een rol in asieltoekenningsprocessen.

Eerlijke toegang

Door de cultuur van wantrouwen die heerst bij asielinstanties valt besluitvorming in de praktijk te vaak negatief uit voor mensen die recht hebben op bescherming. Om vluchtelingen eerlijke toegang tot asielrecht te geven zou de IND er goed aan doen om hun interne cultuur te veranderen naar een die gegrond is op vertrouwen en de menselijke maat. Daarbij moet er oog zijn voor de trauma’s van vluchtelingen. Een asielbesluit moet niet afhangen van schriftelijk bewijs of gedetailleerde beschrijvingen van traumatiserende ervaringen. Zowel later ingeleverd bewijs als later aan het vluchtverhaal toegevoegde details moeten meegenomen worden in het besluitvormingsproces.

Lees ook het Commentaar van NRC Handelsblad: Ook vreemdelingen verdienen een menselijke maat

Het asielproces moet gebaseerd zijn op een nauwe samenwerking tussen juridische medewerkers en verschillende deskundigen. Zoals alle burgers in een rechtsstaat zouden ook vluchtelingen door deskundigen goed op de hoogte gesteld moeten worden van hun rechten en plichten ten aanzien van de overheid. Traumahulpverleners die ervaring hebben in het omgaan met slachtoffers van extreem geweld, en culturele antropologen die kennis hebben van de achtergrond van regio’s moeten actief betrokken worden bij elk oordeel over een asielaanvraag.

Alleen zo kunnen vluchtelingen als extra kwetsbare, gemarginaliseerde groep beschermd worden tegen een cultuur van wantrouwen bij overheidsambtenaren. Het toeslagenschandaal heeft te lang geduurd, laten we bij dit schandaal eerder ingrijpen.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.