Magische middeleeuwse geboortegordel werd écht gebruikt

Eiwitanalyse De sterftekans bij een geboorte was vroeger zeer hoog. Voor een goede afloop werden vaak middelen ingezet als geboortegordels.

Details van de perkamenten gordel.
Details van de perkamenten gordel. Foto Wellcome Collection

Honingresten, melk van een geit, resten van tarwe en bonen en vooral: een groot aantal eiwitten die afkomstig zijn van het menselijk geboortekanaal. De conclusie is duidelijk. Geavanceerde eiwit-analyse van vlekken op een Engelse laat-middeleeuwse perkamenten ‘baargordel’ tonen aan dat dit magisch-religieuze voorwerp daadwerkelijk is gedragen tijdens bevallingen, zonder twijfel om de kraamvrouw gerust te stellen en om alle mogelijke onheil op een afstand te houden.

De perkamenten strook van 330 bij 10 cm, die sinds 1906 in bezit is van de Britse Wellcome Library, is overigens zo versleten dat veel van de teksten en tekeningen alleen dankzij geavanceerde fotografie nog zijn te zien. Het werkelijke gebruik is dan ook niet echt een verrassing, zo schrijft een Brits-Deens onderzoeksteam, onder leiding van Sarah Fiddyment (University of Cambridge) in het Britse tijdschrift Royal Society Open Science.

Voor de doorbraak van hygiënevoorschriften en andere medische vernieuwingen in de negentiende en twintigste eeuw stierven veel vrouwen in het kraambed, volgens sommige berekeningen lag de sterftekans voor moeder en kind zelfs tussen de 30 en 60 procent, aldus de onderzoekers.

Mogelijke manieren waarop de gordel volgens de onderzoekers gedragen zou kunnen zijn. Foto Wellcome Collection

Van de op de gordel gevonden resten van honing, geitenmelk, tarwe en bonen is ook bekend dat ze gebruikt zijn in kraamvrouw-middeltjes. Op de gordel staat allerlei tekeningen van heiligen en een crucifix, magische getallen en gebeden, en ook de spreuk: „Als een vrouw in geboortepijn deze strook om haar baarmoeder gordelt dan zal ze veilig bevallen en haar kind zal gedoopt worden en de moeder gezuiverd.” („And yf a woman travell wyth chylde gyrdes thys mesure abowte hyr wombe and she shall be delyvyrs wythowte parelle and the chylde shall have crystendome and the mother puryfycatyon.”)

Het biochemische onderzoek van de gordel was dan ook vooral bedoeld als bewijs voor de grote mogelijkheden van de ‘biocodicologie’: de biologische boekenkunde. Het was bijvoorbeeld ook al mogelijk om met dna-testen van het perkament de herkomst van de huiden te reconstrueren en zelfs zou dna van menselijke gebruikers moeten kunnen worden geïsoleerd uit middeleeuwse manuscripten, zei een van de ook nu betrokken onderzoekers, Matthew Collins, hoogleraar paleoproteomics (het onderzoek naar oude eiwitten) in York, een paar jaar geleden in een interview in NRC.

Religieuze middelen

Het gebruik van magische en religieuze middelen bij zwangerschap en bevalling – van amuletten en ‘toverdrankjes’ tot relikwieën en afbeeldingen van heiligen – lijkt al zo oud als de mensheid. Er zijn bezweringen bekend uit het oude Egypte, voor baringshulp door de godin Hathor („Open! Want heb ik niet een zuil opgericht voor Hathor, de Vrouwe van Dendera?”). En uit inventarissen en archieven van de door koning Hendrik VIII (in 1536) in beslag genomen en opgeheven Engelse kloosters blijkt dat die heel vaak geboortegordels uitleenden aan zwangeren. De gordels waren er in allerlei soorten: van zijde, slangen- of hertenleer en zelfs ijzer. Maar slechts een klein aantal, alle van perkament, is in archieven bewaard gebleven. Het nu onderzochte ‘manuscript 633’ is daarvan de enige met duidelijke slijtagesporen.