Opinie

Heus niet alleen de NCTV dringt door in de privésfeer

In de NCTV-kwestie zien we de gevolgen van digitalisering, surveillance en privatisering. Pas op voor de overijverige betweters. Een Veiligheidscolumn van wetenschapper Bob Hoogenboom.
Foto Getty Images
Foto Getty Images

In de Netflix-serie Black Mirror zien we een dystopische toekomst waarin surveillancetechnologie is doorgedrongen tot in ieder face van het leven. Vorige week gaf ik op Nyenrode een college over ‘democratisering van spionage’, in een programma over cyber security. Waar spionage voor het grote publiek nog altijd is voorbehouden aan inlichtingen- en veiligheidsdiensten, is de praktijk inmiddels vermenigvuldigd in het kwadraat. De berichtgeving over de NCTV is hiervan slechts een voorbeeld. De NCTV heeft formeel een coördinerende functie en zeker geen operationele functie. Een wettelijke basis voor zelfstandig onderzoek van sociale media ontbreekt.


Verder blijft het naïeve idee bestaan dat uitsluitend politie en justitie doordringen in onze persoonlijke levenssfeer vanwege strafrechtelijke onderzoeken.
Alvin en Heidi Toffler schreven dertig jaar geleden al over ‘para-cia’s’, ‘infoboetieks’ en de ‘privatisering van spionage’. Q, de technische rechterhand van M in iedere James Bond-film zien we nu in advocatenkantoren die fraude onderzoeken. In de forensische accountancy. In digitale onderzoeken van een veelvoud aan particuliere bureaus. Inspecties, toezichthouders, ondernemingen, accountants, advocaten, sociale diensten, de belastingdienst, onderzoek- en (digitale) recherchebureaus. Allemaal ploegen die door (digitale) bestanden en dossiers. Open source intelligence is waar ze mee opstaan, is waar ze mee naar bed gaan.
De zorg over de ongebreideldheid daarvan is niet van vandaag of van gisteren. De hoge NCTV-functionaris waar minister Grapperhaus (CDA) nu onderzoek naar laat doen, staat in een lange traditie. De Rolling Stones zongen in 1969 in het nummer ‘Fingerprint File’ ‘and there’s some little jerk in the FBI a keeping papers on me six feet high. It get’s me down. It get’s me down’.

Licht uit

In de Black Mirror-samenleving zitten binnen de NCTV - en ook binnen honderden (semi)publieke organisaties en steeds meer ondernemingen - Stonesachtig figuren die dossiers samenstellen.
Ik vroeg Gary Marx eens een gastcollege te geven over sociale controle. Vooraf vroeg ik wat hij nodig had. „Jij doet het licht uit. Ik zet de muziek van The Police aan en we projecteren deze tekst”:

⁃ Every breath you take (breath analyzer)

⁃ Every move you make (video surveillance)

⁃ Every sound you fake (electronic bugging)

⁃ I’ll be watching you! I’ll be watching you!

De rechtshandhaving bevindt zich midden in een overgang. Traditioneel hebben we het over straffen. After the facts. En repressie. Niets mis mee. Dat is een rechtsstaat.
In het voorveld van de rechtshandhaving is het echter druk geworden. En het wordt het steeds drukker. We willen aan de voorkant van problemen komen. Barrières opwerpen. Preventie uitrollen. Ergo de opkomst van spionage (sorry, de preventie van…). Niemand weet hoe dit uitpakt. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid schreef in 2011 dat we geen idee hebben van de politieke consequenties van de toenemende informatisering.
Dat is zo. En dat is vandaag de dag nog even actueel.

Betweters

Het probleem is niet dat we de consequenties van digitalisering, surveillance en privatisering niet doorzien. De rechtsstaat revancheert zich - ook ten aanzien van de NCTV - keer op keer en zal een antwoord formuleren. Het menselijk tekort speelt ons parten. Maar met vertraging repareren we zaken.
Een beetje een stoorzender is dat al die overijverige betweters vooruitlopen. Die het beter weten. Paul Abels, topambtenaar van de NCTV, oud-BVD’er en bijzonder hoogleraar intelligence, is zo’n Stones-achtig figuur. Het is niet eens Abels’ enthousiasme dat ik weerzinwekkend vind. (Ambtenaren zijn ook maar mensen.) Wat ik wel beneden alle peil vind, is zijn intimidatie van NRC-journalisten. Zijn gekoketteer met zijn inlichtingenachtergrond en het opwerpen van de suggestie dat bronnen van journalisten kunnen worden achterhaald.
Het brengt me bij de advocaat Joseph Welch die senator Joe McCarthy - de ontsporende communistenjager uit de jaren vijftig van de vorige eeuw - voorhield: „At long last sir, have you left no sense of decency? No sense of decency at all?”

De Veiligheidscolumn wordt geschreven door deskundigen uit de politiewereld. Bob Hoogenboom is hoogleraar fraude en regulering aan de Nyenrode Business Universiteit.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.