Die druk op de borst? Het was tóch niet alleen maar coronapaniek

Paniek De pandemie duurde al maanden, toen die bij plots tot mentale klachten leidde. Onderhuids smeulde meer spanning dan hij dacht.

Foto Getty Images, bewerking NRC

De maandag voor Kerst zou een rustige dag worden. Het was dag acht van de tiendaagse thuisquarantaine van mijn huisgenote en ik. Zij is 28 en ik 31, maar onze ouders zijn aardig op leeftijd – de oudste 77 – en zo konden we tussen Kerst en Nieuwjaar ieder bij hen blijven. Voor het eerst in negen maanden meer dan een kort bezoek op afstand.

Tegen lunchtijd voelde ik een ferme druk op mijn borst. Ik werd misselijk en kreeg het gevoel dat ik flauw ging vallen. Toen dat langer dan een halfuur aanhield, belde mijn huisgenote haar moeder, die doktersassistente is, en op haar aanraden 112. Ambulance voor de deur, personeel naar binnen, hartfilmpje maken, temperatuur opnemen, bloedprikken. Een paniekaanval, luidde het oordeel. Die had ik nooit eerder gehad en ik had hem evenmin herkend: ik vóélde me niet paniekerig. De ambulancemedewerkers wezen me daarentegen op de spanning in mijn lijf: kortademigheid, telkens omhoog kruipende schouders, spierpijn, die ik zelf aan sporten had geweten.

Pas toen ze vertelden dat ze dit de laatste tijd vaker zagen, begreep ik waardoor de aanval getriggerd was: mijn stress kwam voort uit angst. Ik had al een keer of tien gedroomd dat ik mijn ouders besmette omdat ik geen afstand hield, en toch besefte ik niet hoezeer ik met het onderwerp bezig was. Onze minilockdown stelde me niet gerust. Wat als ik tóch iets onder de leden had en hen besmette? Hoe onwaarschijnlijk ook, deze manier van denken is me niet vreemd. Bij een opgezet kliertje denk ik al snel aan lymfeklierkanker. Jarenlang dacht ik zelfs na veilige seks stelselmatig dat ik hiv had opgelopen.

De constatering van het ambulancepersoneel vertaalt zich niet in cijfers. Ambulance Amsterdam registreerde in 2020 zelfs wat minder paniekaanvallen dan in 2019. Desalniettemin herkent Thijs Gras, ambulanceverpleegkundige bij de organisatie, zich in de uitspraak van zijn collega’s. „We zien nu vaak dat het gaat om mensen die bang zijn dat ze corona hebben. Hun ademhaling ontspoort, en omdat moeizaam ademen een coronasymptoom kan zijn, raken ze nog verder in paniek.” Normaliter heeft menig angst- en paniekaanval in Amsterdam een relatie met middelengebruik. „Toeristen veelal, die erdoor worden overvallen na het roken van een joint. Die groep is weggevallen. Maar met corona is er een nieuwe aanleiding bij gekomen. Dat deze effecten elkaar opheffen kan verklaren waarom de cijfers niet stijgen.”

Lees ook: ‘We krijgen nu niet allemaal ineens psychische stoornissen’

Ik was 2020 bijna zonder merkbare klachten doorgekomen. Tot dit incident dacht ik zelfs dat ik de pandemie prima verdroeg. In vergelijking met mensen die een geliefde kwijtraakten of hun zaak moesten sluiten is dat ook zo, maar onderhuids moet er behoorlijk wat spanning hebben gesmeuld. Psychiater Christiaan Vinkers van het Amsterdam UMC en GGZ inGeest zegt daarover: „Het klinkt logisch dat iemand die een paniekaanval krijgt van alles heeft opgekropt, maar dat is niet altijd zo. Nog moeilijker is het om hard te maken dat corona er iets mee te maken zou hebben. Als er geen pandemie was geweest, had misschien iets anders tot deze gebeurtenis geleid.”

Dat wil niet zeggen dat een verband uitgesloten is, benadrukt hij. „Er zijn absoluut groepen die meer mentale klachten ervaren, kijk naar jongeren. Maar we kunnen niet stellen dat we allemaal op onze tenen lopen en er, als we niet oppassen, een psychische mijn ontploft.”

Ook uit een rondje bellen langs verschillende spoedeisende hulpen en ggz-instellingen blijkt geen toename in paniekaanvallen. Natuurlijk belandt lang niet iedereen met zo’n aanval in het ziekenhuis – zelf hoefde ik ook niet mee met de ambulance – en belt ook niet iedereen 112. Sommigen, met name mensen die eerder paniekaanvallen hebben gehad, weten zichzelf te kalmeren. Anderen bellen een vriend of familielid, huisarts of psycholoog. In de ggz komen de meesten pas terecht als ze herhaaldelijk paniek of angst ervaren en daarmee bij hun huisarts aankloppen. En dat gebeurt in deze tijden bij lichamelijke én geestelijke klachten minder snel, zegt voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie Elnathan Prinsen. Die toename van mensen die bij de ggz aankloppen, kan nog komen, erkent hij. „De grootste impact van de coronacrisis verwachten wij pas over anderhalf à twee jaar.” Uit onderzoek van het Trimbos-instituut blijkt al wel dat Nederlanders sinds corona meer psychische klachten ervaren, vooral mensen tussen de 20 en 35.

Zonder die paniekaanval had ik misschien niet beseft dat ik mijn angst met de juiste hulp onder controle kan krijgen

Fantoomkoorts

Mij kan de ggz meeturven: inmiddels heb ik drie paniekaanvallen gehad en heb ik me aangemeld bij een psycholoog. De laatste twee kwamen ’s nachts, nadat ik in de middag bij mijn ouders was geweest. Ik werd wakker omdat ik het warm en koud tegelijk had en was er meteen van overtuigd dat ik koorts en dus corona had. Deze keren kon ik mezelf tot bedaren brengen.

Fijn, maar het probleem dat erachter zat, bleef natuurlijk. Inmiddels heb ik ontdekt dat ik een milde obsessief-compulsieve stoornis heb. Mijn door angst ingefluisterde gedachten zijn daar onderdeel van. Zonder die paniekaanval voor Kerst had ik misschien niet eens beseft dat ik die met de juiste hulp onder controle kan krijgen.

Ik begrijp nog altijd niet wat de directe aanleiding voor die aanval destijds was geweest. Als ik moet gokken, denk ik de zoveelste pushmelding over corona op mijn telefoon. Maar in plaats van daarnaar gissen, concentreer ik me nu op wat eronder ligt. Anders is het na corona wachten op het thema van mijn volgende angst.