Geld lenen van familie of vrienden: het kan tot drama leiden

Persoonlijke financiën Informele schulden zijn een probleem, maar de gemeente weet niet hoe groot. Zeker binnen de Marokkaanse en Turkse gemeenschap in Rotterdam wordt vaak van bekenden geleend.

Deze 29-jarige Rotterdamse taxichauffeur leende geld van zijn broer om de kosten van zijn nieuwe Mercedes te kunnen betalen.
Deze 29-jarige Rotterdamse taxichauffeur leende geld van zijn broer om de kosten van zijn nieuwe Mercedes te kunnen betalen. Foto Ilvy Njiokiktjien

Vóór corona ging het goed met zijn taxibedrijf. Hij was „aan het knallen” en een paar maanden voor de eerste lockdown ruilde hij zijn Mercedes-Benz C-klasse in voor een E-klasse, ook wel de ‘taxi-Mercedes’ genoemd. Deze is net zo glimmend en elegant als de C, maar iets groter. Binnen vijf jaar moest hij hem aflossen.

Maar Nederland ging wegens de pandemie op slot. Geen zakenlui, feestgangers of toeristen meer in de taxi – en dus nauwelijks inkomsten.

Na de eerste lockdown kwamen de brieven. 14.000 euro moest de taxichauffeur, een 29-jarige Rotterdammer, betalen aan de autodealer – inclusief incassokosten. „Ik was in paniek. Als ik het niet zou betalen, zou mijn bedrijf failliet gaan.”

Hij leende het geld van zijn broer. Hoewel zijn bedrijf daarmee voorlopig gered was, raakte hij in de put. „Ik zag het plan mijn bedrijf verder te laten groeien in duigen vallen en zat ermee dat ik bij mijn broer had moeten lenen. Ik was bang dat ik alsnog failliet zou gaan en hem nooit meer zou kunnen terugbetalen.”

De Marokkaans-Nederlandse taxichauffeur wil niet met zijn naam in de krant, net als andere schuldenaars waar NRC mee sprak. Op het onderwerp heerst een taboe, blijkt in de gesprekken.

De taxichauffeur raakte in de put door de financiële problemen. Foto Ilvy Njiokiktjien

‘Cultureel gebruik’

In 2020 waren er naar schatting bijna 25.500 Rotterdammers met ‘problematische schulden’, blijkt uit cijfers die de gemeente Rotterdam onlangs publiceerde. Maar hoeveel van hen ‘informele schulden’ (bij familie of vrienden) hadden, is niet bekend. De Alliantie Vrijwillige Schuldhulp (AVS), een samenwerkingsverband van landelijke organisaties die mensen met schulden helpen, denkt dat de problematische informele schulden wel zijn toegenomen door corona.

Veel ondernemers zijn als gevolg van de crisis in de financiële problemen gekomen, zegt directeur Arjen Baan van AVS. „Als zij geld bij familie of vrienden hebben geleend, kunnen ze dat nu niet terugbetalen. Ze komen meestal ook niet in aanmerking voor schuldhulpverlening, omdat informele schulden vaak niet op papier staan.”

Informele schulden komen voor onder alle bevolkingsgroepen. Zeker bij mensen uit de Turkse en Marokkaanse gemeenschap is het gebruikelijk om te lenen bij familie of vrienden, zeggen het Inspraakorgaan Turken in Nederland (IOT) en het Samenwerkingsverband Marokkaanse Nederlanders (SMN). Beide organisaties zijn partners van AVS. „Het is een cultureel gebruik, maar ook het geloof speelt vaak een rol; in de islam is het not done rente te betalen of te vragen”, zegt Oktay Ünlü, bestuurslid van het IOT. Sahil Achahboun van het SMN voegt daaraan toe dat compassie een belangrijke waarde is in de islam. „Als je een stukje brood hebt, kun je daar met z’n drieën van eten. Bovendien: als je een familielid geld leent, zorg je ervoor dat diegene geen afhankelijkheidsrelatie buiten de familie creëert.”

Gebrekkig Nederlands

Naast cultuur en geloof kan gebrekkige kennis van de Nederlands taal en wet- en regelgeving een rol spelen bij het aangaan van informele schulden, zegt Ünlü. „Je gaat dan minder snel naar een bank toe voor een lening, je weet bijvoorbeeld niet welke documenten je moet aanleveren, hoe lang je betaalt, en wat de consequenties zijn van de lening.”

Soms is er geen andere optie dan geld te lenen bij familie of vrienden, zegt een 32-jarige Rotterdamse vrouw met een Marokkaanse achtergrond. Zij werd werkloos en kon haar huur niet meer betalen. „Ik kon ook geen lening bij de bank krijgen, omdat ik al te veel schulden had. Daarom leende ik het bedrag dat ik nodig had van een nicht.”

Een 38-jarige Rotterdamse vertelt dat haar wasmachine kapot ging en ze geen geld had voor een nieuwe. Ze kon ook geen formele lening krijgen omdat ze in een schuldhulptraject zat. Daarom leende ze het geld van haar nicht.

Vanwege zijn islamitische achtergrond betaalt de eerder genoemde taxichauffeur „liever geen rente”. Maar áls hij het gevoel had gehad dat hij kon kiezen, had hij toch bij een bank geleend. „Ik vind het echt niet fijn om van mijn broer te lenen, maar ik had het idee dat ik geen andere optie had. Toen ik met mijn bedrijf begon, moest ik bij een andere broer aankloppen, omdat ik nergens anders een lening kon krijgen.” Volgens de ondernemer zagen de officiële geldverstrekkers geen brood in zijn bedrijfsplan.

Niet zwart op wit

Het grote probleem met informele schulden is dat ze meestal niet zwart op wit staan, zegt Anniek van Emmen. Als vrijwilliger geeft ze advies aan mensen met schulden bij Wijkgebouw de Bron in de Rotterdamse wijk Rubroek en bij Warm Rotterdam, een samenwerkingsverband van organisaties en ervaringsdeskundigen die zich inzetten tegen armoede in de stad. Volgens Van Emmen kan de schuldhulpverlening weinig met ‘onofficiële’ schulden.

Van Emmen vertelt over een vrouw die 10.000 euro van haar familie leende om de uitvaart van haar man te kunnen betalen. „Ze kan geen aanspraak maken op schuldhulpverlening en ook niet op bijvoorbeeld hulp van de Voedselbank. Bijna al haar inkomsten gebruikt ze voor het aflossen van haar schuld. Ze eet daarom bij ons in het Wijkgebouw. Toen ze jarig was, hebben we haar een gebakje gegeven. Ze stond te huilen: ‘Zo heb ik toch nog een verjaardagsfeestje’.”

Informele schulden kunnen banden met familie en vrienden onder spanning zetten en zelfs laten knappen. „Sommige mensen worden erg dwingend als ze lang op hun geld moeten wachten”, zegt Van Emmen. „Dan zeggen ze: ‘Ik moet het nu terug, anders kom ik het halen.’ Vaak gaat degene die het geld heeft geleend de schuldeiser mijden.”

Ook Ünlü van het IOT ziet dat informele schulden negatieve gevolgen kunnen hebben voor familie- en vriendenrelaties. „Van scheiding tot vechtpartij.”

In tranen uitgebarsten

Een autochtone Rotterdamse vrouw met informele schulden die NRC voor dit artikel zou spreken, haakte een kwartier voor het interview bijvoorbeeld af. Haar budgetconsulent vertelt dat de vrouw in tranen uitbarstte toen hij het interview met haar aan het voorbereiden was. Haar broers en zussen willen haar niet meer zien, omdat ze schulden bij hen heeft die ze niet kan afbetalen.

Een ander mogelijk gevolg van informele schulden is dat de schuldenaar het criminele circuit wordt ingetrokken. Voor hoeveel mensen met informele schulden dit geldt, is niet bekend.

„Maar het is een feit dat mensen met schulden vatbaarder zijn voor de criminaliteit”, zegt een woordvoerder van de politie Rotterdam. „We zien bijvoorbeeld dat veel jongvolwassenen met schulden zich laten gebruiken als geldezel: ze stellen hun bankrekening beschikbaar voor criminelen om geld wit te wassen. Daar krijgen ze een paar honderd euro voor. Ze denken: oh, handig, dan kan ik mijn schulden afbetalen. Maar meewerken aan witwassen is een strafbaar feit.”

Hoe kunnen mensen met informele schulden geholpen worden? Hulpverleners kunnen hen helpen hun administratie op orde te krijgen en hun inkomen op te krikken, zegt Michiel Grauss, wethouder Schuldenaanpak namens de ChristenUnie-SGP. „Bijvoorbeeld door samen met ze uit te zoeken op welke financiële steun ze recht hebben. Misschien is er dan ruimte om twintig euro per maand terug te betalen. Het is niet veel, maar het is iets.”

Van belang is dat hulpverleners het vertrouwen van cliënten weten te winnen, zegt Grauss. „Veel mensen vinden het moeilijk te vertellen dat ze naast formele schulden óók informele schulden hebben.”

Onlangs heeft de gemeente een nieuwsbrief gestuurd naar schuldhulporganisaties waarin ze aandacht vraagt voor informele schulden. Ook schuldhulpverleners binnen de gemeente zijn hierop geattendeerd.

De jonge ondernemer staat erop om de volledige 14.000 euro terug te betalen aan zijn broer. Foto Ilvy Njiokiktjien

Kwijtgescholden

Veel mensen met schulden in de Turkse en Marokkaanse gemeenschap vinden het überhaupt moeilijk hulp te vragen, vanwege de „schaamtecultuur” die er heerst, zegt Baan van de AVS. Zij organiseren om die reden samen met het IOT en het SMN voorlichtingsbijeenkomsten over schulden voor hun achterban. „Na zo’n bijeenkomst raken de hulpverleners aan de praat met de bezoekers en komen langzaam de verhalen naar boven”, aldus Baan.

Soms zetten mensen informele schulden wel op papier, bijvoorbeeld door een contract op te stellen. In dat geval komen schuldenaars vaak in aanmerking voor een schuldregeling, maar de meeste willen er geen gebruik van maken, zegt Grauss.

„Meestal wordt een groot deel van je schuld dan kwijtgescholden, maar je wilt je vader of broer natuurlijk gewoon alles terugbetalen. Wil je echt relaties kapotmaken, dan moet je iemand met informele schulden in een officieel schuldhulptraject stoppen.”

Hoewel de Rotterdamse taxichauffeur de schuld bij zijn autodealer heeft afgelost met het van zijn broer geleende geld, is hij nog geld verschuldigd aan andere bedrijven. Daarom zit hij nu in een schuldhulptraject.

Hij is opgelucht, want „de brieven bleven maar komen”. Omdat hij met zijn broer een contract heeft opgesteld voor de lening, kan hij ook een schuldregeling krijgen voor zijn informele schuld. Maar de jonge ondernemer staat erop om de volledige 14.000 euro terug te betalen. „Ik kan het niet maken het niet te doen, mijn broer heeft hard voor dat geld gewerkt.”