Geen land blijkt immuun voor de coronachaos waarin Bolsonaro Brazilië laat wegzinken

Brandhaard Brazilië In de ongecontroleerd woekerende Braziliaanse epidemie ontstaat de ene na de andere virusmutant, zoals de veel besmettelijkere P.1-variant. De wereld kijkt met groeiende zorgen naar het falende coronabeleid van de regering-Bolsonaro.

Coronapatiënten in Santo Andre worden opgevangen in een geïmproviseerd veldhospitaal, dat is opgezet in een sportcentrum.
Coronapatiënten in Santo Andre worden opgevangen in een geïmproviseerd veldhospitaal, dat is opgezet in een sportcentrum. Foto Miguel Schincariol/AFP

„Een biologisch Fukushima”, „genocidaal”, „een gevaar voor de hele wereld”, „een gigantische hel”. Binnen en buiten Brazilië komen wetenschappers, medici en politiek leiders inmiddels krachttermen tekort om de falende corona-aanpak van president Jair Bolsonaro en zijn regering te duiden. Het Zuid-Amerikaanse land is dit jaar uitgegroeid tot onbetwist epicentrum van de pandemie, waar tijdens de ongebreidelde verspreiding van het virus de ene na de andere mutant ontstaat.

Internationaal leven groeiende zorgen over die nieuwe, soms veel besmettelijker varianten. Vooral de zogeheten P.1-variant uit junglestad Manaus – die ook in Nederland al is vastgesteld – wordt door gezondheidsautoriteiten met grote argwaan gevolgd. Ook in een wereld waarin minder gereisd wordt, blijken mensen riskantere mutaties razendsnel aan elkaar door te geven.

Lees ook: Braziliaanse variant corona twee keer zo besmettelijk

Brazilië’s tien buurlanden ontdekten als eersten dat zij in deze pandemie niet immuun zijn voor Bolsonaro’s gebrek aan beleid. Nu ‘P.1’ ook bij hen de lokale besmettingscurves omhoog trekt, hebben verscheidene Zuid-Amerikaanse regeringen nieuwe reisbeperkingen ingesteld tegen de regionale grootmacht. Dinsdag besloot ook Frankrijk geen vluchten meer toe te laten uit Brazilië. Op Schiphol landen die voorlopig nog wel.

Hulporganisatie Artsen zonder Grenzen (AzG) sloeg donderdag alarm over „het gebrek aan politieke wil” in Brazilië, dat leidt tot „onnodige doden en vermijdbaar lijden”. Tijdens een virtuele persconferentie riep internationaal voorzitter Christos Christou de Braziliaanse regering op „tot een gecoördineerde aanpak, die het virus serieus neemt”. Het is voor een hulporganisatie als AzG ongebruikelijk openlijk kritiek te uiten op de regering van een land waar ze actief is.

‘Houd eens op met janken’

De ultrarechtse populist Bolsonaro ontkent de ernst van het virus sinds de uitbraak stelselmatig. Ook nu zijn land sinds begin dit jaar door een snel aanzwellende tweede golf gaat, blijft hij zich fel verzetten tegen maatregelen. Zijn regering vertraagde opzettelijk een nationale prikcampagne en werkte deelstaten tegen die op eigen houtje vaccins inslaan. Volgens Bolsonaro moeten Brazilianen „ophouden met janken” en corona „als een kerel” het hoofd bieden. Bolsonaro wil dat de economie openblijft en meent dat lockdowns contraproductief zijn omdat „mensen aan lichaamsgewicht winnen als je ze thuis opsluit”.

Lees ook: De president handelt als een antivaxxer

De gevolgen van deze ontkenningskoers zijn onmiskenbaar. Van alle mondiale coronadoden viel vorige week zeker een kwart in Brazilië, een land van 211 miljoen inwoners. Gemiddeld overlijden er drieduizend mensen per dag aan Covid-19 en in nagenoeg alle deelstaten draaien IC-afdelingen op of boven maximumcapaciteit. In sommige steden krimpt de bevolking, nu meer doden vallen dan er baby’s worden geboren.

De situatie lijkt inmiddels in heel Brazilië op die van begin dit jaar in Manaus, vertelt AzG-noodcoördinator Pierre Van Heddegem, die begin dit jaar tijdens de tweede piek in de Amazonestad werkte. Patiënten en hun familieleden meldden zich in paniek met eigen zuurstofcilinders bij het ziekenhuis.

Het grote probleem is dat wel bedden bijgezet kunnen worden, maar dat de artsen en verplegend personeel uitgeput en getraumatiseerd zijn. In kleinere of meer afgelegen ziekenhuizen op het platteland is de situatie „helemaal dramatisch”, zegt Van Heddegem. Hier zijn geen IC-bedden en kan niet doorverwezen worden naar grotere centra. „Hier sterft nagenoeg 100 procent van alle patiënten die geïntubeerd worden.”

Dronefoto van een vers gedolven grafveld in São Paulo. Foto Miguel Schincariol/AFP

Van Heddegem wil de huidige coronapiek niet al te zeer toeschrijven aan P1. „Het grootste probleem is dat mensen het virus onderschatten en te laat medische hulp zoeken. Een gevolg van het feit dat ze conflicterende informatie krijgen, die niet gebaseerd is op de wetenschap.” Ook bijvoorbeeld van medici die nog het bewezen niet-werkzame medicijn hydroxychloroquine voorschrijven: in navolging van zijn politieke voorbeeld Donald Trump heeft Bolsonaro dit antimalariamedicijn omarmd als wondermiddel.

Internationale druk

De binnenlandse druk op de regering alsnog een coronabeleid te gaan voeren, wordt van alle kanten opgevoerd. Een groep prominente zakenlieden schreef eind maart een brandbrief waarin ze „het hoogste politieke leiderschap van het land” onder meer bekritiseerden voor het negeren van de wetenschap en „geflirt met de antivax-beweging”. Ook stapten de drie hoogste legercommandanten op, nadat Bolsonaro gouverneurs en burgemeesters die toch maatregelen durfden te treffen had bedreigd met „mijn strijdkrachten”.

Wij Brazilianen zijn verantwoordelijk voor het stoppen van deze man [..]. We hebben daar geen buitenlandse hulp bij nodig

Luiz Inácio ‘Lula’ da Silva oud-president, over Bolsonaro

Het hooggerechtshof beval de senaat kort hierna om, met steun van wetenschappers, de regeringsaanpak van het virus te onderzoeken. Als hieruit blijkt dat de overheid steken laat vallen, moet de senaat om een justitieel vooronderzoek vragen. De voorzitter van het huis van afgevaardigden, die ruim zestig impeachmentverzoeken tegen Bolsonaro op zijn bureau heeft liggen, maande dat de „foutenspiraal” „bittere en fatale politieke gevolgen” kan krijgen.

Vooralsnog reageert Bolsonaro op alle binnenlandse kritiek door zich met nog meer getrouwen te omringen. Waarmee de vraag rijst of de internationale gemeenschap een rol heeft in het blussen van brandhaard Brazilië.

De linkse oud-president Luiz Inácio ‘Lula’ da Silva, mogelijk uitdager van Bolsonaro bij de presidentsverkiezingen eind 2022, wees die suggestie in een interview met Der Spiegel recent ferm af. „Wij Brazilianen zijn verantwoordelijk voor het stoppen van deze man [..]. We hebben daar geen buitenlandse hulp bij nodig.” Maar, zei Lula er ook achteraan: „Brazilië zal het niet veel langer volhouden als deze man blijft regeren zoals hij doet.”