Ouders willen beste voor hun kind: het schaduwonderwijs floreert

Kansenongelijkheid Schaduwonderwijs zoals bijlessen en huiswerkbegeleiding rukken de laatste jaren op. Het lijkt een compensatie te zijn voor de gaten in het reguliere onderwijs.

Steeds meer leerlingen krijgen bijles, huiswerkbegeleiding en examen- of cito-training.
Steeds meer leerlingen krijgen bijles, huiswerkbegeleiding en examen- of cito-training. Foto Bram Patraeus

Bericht van economiedocent Evelien Hoekman op Twitter: „Vandaag geef ik geen les aan mijn examenklassen. Die hebben namelijk examentraining van een bijlesbureau. #coronageld.”

Hoekman was beduusd: ze wilde gewoon zelf les geven, maar werd naar huis gestuurd. Op haar tweet kwam veel bijval, verontwaardiging en herkenning van andere docenten.

Het voorval is exemplarisch voor de opmars van commerciële bureaus binnen het reguliere onderwijs. Zo stegen de uitgaven van Nederlandse huishoudens aan bijlessen, examen- en citotrainingen de afgelopen 25 jaar van 26 naar 284 miljoen euro, maakte de Onderwijsinspectie woensdag bekend in haar jaarlijkse rapport Staat van het Onderwijs. Een op de drie middelbare scholieren, een op de vier basisschoolleerlingen, en een op de vijf studenten in het hoger onderwijs maakt er inmiddels gebruik van.

Het onderwijs in Nederland krijgt daarmee „steeds meer kenmerken van een vrije markt”, waarschuwt de inspectie. Die ontwikkeling heeft twee belangrijke risico’s: toezicht op de kwaliteit van schaduwonderwijs ontbreekt en de kansenongelijkheid tussen scholieren wordt groter. Vooral hoger opgeleide ouders die de weg weten en het kunnen betalen, kopen extra lessen in voor hun kind, blijkt uit onderzoek. Lager opgeleide ouders kunnen de commerciële bijlessen en huiswerkbegeleiding vaak niet betalen.

Een zichzelf versterkend effect, volgens Louise Elffers die onderzoek doet naar schaduwonderwijs: de toenemende vraag creëert nog meer vraag. „Als andere ouders het doen, ben jij geneigd mee te doen. De kopgroep gaat harder rennen en je móet mee. Je wilt niet dat jóuw kind achterblijft.”

Elffers, onderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam, de Hogeschool van Amsterdam en directeur van het kenniscentrum Ongelijkheid, ziet dat het steeds normaler wordt om bijlessen in te kopen – en scholen promoten het ook steeds vaker. Zij wijzen ouders tijdens voorlichtingsavonden op commerciële huiswerkinstituten en particuliere bureaus staan op open dagen van scholen folders uit te delen. De branche krijgt daarmee een steeds steviger positie en neemt inmiddels ook taken van scholen over, zoals op de school van Hoekman. Daarmee is sprake van „verborgen privatisering van publiek bekostigd onderwijs”, zegt Elffers.

Compensatie voor gaten

Het oprukkend schaduwonderwijs lijkt een compensatie te zijn voor de gaten die in het reguliere onderwijs zijn gevallen. De problemen stapelden zich de afgelopen jaren op: een hardnekkig lerarentekort en dalende taal- en rekenvaardigheid bij grote groepen leerlingen waar de onderwijsinspectie al jaren op wijst. Dan is het misschien niet zo gek dat ouders die het zich kunnen veroorloven extra lessen inkopen.

Lees ook: Ruim helft ouders verwijt school gebrek aan aandacht

„Bijscholing kan een oplossing zijn voor leerlingen”, zegt inspecteur-generaal van de Onderwijsinspectie Alida Oppers hierover. „We willen niemand dat recht ontzeggen. Maar tegelijkertijd zou het reguliere onderwijs de markt niet nodig moeten hebben.”

De vraag naar schaduwonderwijs neemt extra toe door corona, is de verwachting. Ouders zien dat hun kind door de lockdowns een achterstand heeft opgelopen met rekenen en schrijven en willen de schade snel herstellen. En scholen kregen, bovenop de bestaande lerarentekorten, te maken met uitval van besmette docenten, waardoor ze vaker een beroep moeten doen op particuliere bureaus.

Vette vis

En dan is er de 8,5 miljard, die als een vette vis boven de markt hangt. Het geld, bestemd voor de aanpak van de corona-achterstanden in het onderwijs, lokt particuliere bureaus en masse richting scholen. Die worden overspoeld met aanbiedingen, ziet Lisa Westerveld, Tweede Kamerlid voor GroenLinks. Ze waarschuwde er in februari al voor tijdens het eerste debat over de 8,5 miljard en dient volgende week samen met de SP een motie in om te voorkomen dat „onderwijsgeld weglekt naar particuliere bureaus”.

Lees ook: De ‘schaduwsector’ in het onderwijs dijt door de pandemie verder uit

Westerveld wil dat het coronageld wordt gebruikt om, naast de corona-achterstanden, bestaande problemen in het onderwijs aan te pakken. „Steek het bijvoorbeeld in het personeel. Daar is het hard nodig. Als particuliere bureaus het geld opstrijken, verdwijnt het in de markt.”

De Onderwijsinspectie deelt die zorg. „Het is een risico dat er onder tijdsdruk een groot deel van die 8,5 miljard in de vrije markt terechtkomt”, zegt inspecteur-generaal Oppers. „Dan is het een eenmalige uitgave en geen duurzame investering in het onderwijs.”

Schaduwonderwijs gaat niet meer weg. Het zal alleen maar toenemen, denkt Elffers. Zij deed internationaal onderzoek en zag in Azië scholen waar 95 procent van de leerlingen gebruik maakt van bijlessen en trainingen buiten de school. Ze waarschuwt: Nederland gaat Azië achterna. De mechanismen achter het schaduwonderwijs lijken namelijk dezelfde: ouders zetten het in om het beste uit hun kind te halen. Elffers: „Het duveltje is uit het doosje. Dat krijg je er moeilijk weer in.”