Opinie

De NCTV is rijp voor curatele: privacy-audit en herijking van taken

Toezicht

Commentaar

Dat de NCTV in een klimaat van terreurangst jarenlang in strijd met de wet privacygevoelige informatie over burgers kon verzamelen hoeft niemand te verbazen. Het beeld uit de NRC-reportage past in een patroon van gebrekkige naleving, verouderde technologie, falend of afwezig toezicht in combinatie met grote publieke druk op de overheid. Om toch vooral maar ‘veiligheid’ te garanderen, fraude te bestrijden, illegaal verblijf tegen te gaan etc. Substantiële inbreuken op wettelijke waarborgen waren daarbij schering en inslag.

Nog vorig jaar bleek Defensie in de verspreiding van complottheorieën in de pandemie aanleiding voor een eigen inlichtingen- en analysedienst te zien. Dit Landelijk Information Manoeuvre Centre rapporteerde op eigen gezag aan civiele autoriteiten op basis van zelf vergaarde inlichtingen. De minister maakte er fluks een einde aan, maar pas nadat het bestaan ervan werd onthuld. Ongeveer zoals de NCTV spoorslags de valse sociale media-accounts ophief waarmee het personen volgde, toen het de NRC-publicatie zag aankomen.

Lees ook: Onmin en uitglijers bij de NCTV

Uit het portret van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding bleek dat deze ambtelijk coördinerende binnendienst zich in het veld als inlichtingendienst is gaan gedragen. Inclusief het stelselmatig onder dekmantel observeren van burgers en organisaties, het in beeld brengen van kennelijk verdachte individuen en het rapporteren aan overheden.

De opslag en archivering van deze informatie was niet op orde; er ontstond onderling stammenstrijd en conflict over de ontbrekende wettelijke grondslag. Tegen die achtergrond klinkt de erkenning nu dat de „juridische grondslag versterking behoeft” als een eufemisme. Feitelijk staat de NCTV zélf ter discussie – is dit een staat binnen de staat? Welke gegevens over wie worden er verzameld, waarom, hoe worden ze opgeslagen, wie heeft toegang, hoelang mogen ze bewaard – dergelijke doodnormale waarborgen behoren ook op de NCTV te passen. Gegevensverwerking binnen de overheid dient transparant, rechtmatig en behoorlijk te zijn. De NCTV is als een improvisatie in crisistijd ontstaan maar nu rijp voor curatele: tenminste een privacy-audit en herijking van taken.

De vraag blijft hoe de NCTV aan de normale publieke controle kon ontsnappen? Waarom kent zij geen toezichthouder? Nog onlangs publiceerde de toezichthouder op de geheime diensten, de CTIVD, een rapport over het verzamelen en verwerken van ‘bulkdatasets’, onder meer van vliegtuigpassagiers. Dat schept vertrouwen, het informeert de Kamer en publiek en zorgt voor draagvlak. Voor toezicht op de NCTV blijkt de burger afhankelijk van de journalistiek, waar voormalig chef Paul Abels vervolgens fors op trachtte te leunen, zo ervoer de redactie.

Dat zulk amateurisme in een patroon past, baart grote zorgen. In april mochten drie ministers nog samen Kamervragen beantwoorden naar het negeren van privacyregels bij databases voor opsporing en bestrijding van fraude. Het betrof ondoorgrondelijke algoritmes in proeftuinen van de politie, duizenden UWV-ambtenaren met toegang tot vier miljoen NAW gegevens van burgers, dat „vrijwel alle politiesystemen” niet voldoen aan normen van informatieveiligheid en privacy. En nog zo wat. Het leidde tot een slap kabinetsantwoord dat men het zich „aantrekt” en met het „onderdeel in gesprek gaat” om tot verbeteringen te komen. Over de politiesystemen werd opgemerkt dat „vernieuwing en verbetering een constant proces” is. Amen. Maar genoeg is het niet. Dit zijn urgente vragen, essentieel voor het vertrouwen van de burger.