Beeld Shadow Game

Interview

‘We willen laten zien hoe het is om als kind alleen te vluchten’

Documentaire Kinderen op weg naar Europa nemen hun toevlucht tot fictie om te overleven. Een gevaarlijke grensovergang wordt zo een 'level' dat ze moeten halen, zagen documentairemakers Eefje Blankevoort en Els van Driel in Shadow Game.

‘Paznja!”, opgelet, staat er in grote letters op een bord bij de grens tussen Bosnië en Kroatië. „Dit is het laatste level”, zegt SK (spreek uit: Eskie), een 15-jarige jongen uit Afghanistan, die via Kroatië en Slovenië Italië probeert te bereiken – om zo de Schengenzone binnen te komen. „Als we dit halen, zijn al onze problemen voorbij.” Het bord staat er, denkt SK, „omdat we vluchtelingen zijn” en „daarom de grens niet over mogen”. In werkelijkheid staat er: „Verboden om door te lopen. Mijnen.”

Even daarvoor ploegen de Syrische broers Jano (18) en Shiro (15) door de besneeuwde bergen in dezelfde grensstreek. „Je kan doodvriezen als je de rivier oversteekt”, zegt Jano. „Ik ben geen goede zwemmer”, antwoordt zijn broer bedremmeld. „Ik kan alleen een beetje drijven boven water.”

Het zijn twee van de vele beklemmende scènes uit de dicht op de huid gefilmde documentaire Shadow Game, van Eefje Blankevoort en Els van Driel, die deze week in première gaat op het Movies that Matter-festival. Drie jaar lang volgden ze minderjarige vluchtelingen op hun weg naar en door Europa – jaarlijks zijn dat er duizenden. De film toont de schrijnende omstandigheden waaronder kinderen hun leven riskeren om Europa te bereiken, terwijl een deel recht heeft op asiel. „Dat willen we laten zien in de film”, zegt Blankevoort. „Hoe het is om als kind alleen te vluchten, op zoek naar bescherming.”

Uiteindelijk komen al die jongens aan, er is geen weg terug

En dat is, zacht gezegd, niet makkelijk. Als jonge, minderjarige vluchtelingen praten over het illegaal oversteken van Europese grenzen hebben ze het over ‘op game’ gaan. Het is een manier, bedacht door smokkelaars, om hun levensgevaarlijke tochten op te delen in ‘levels’ en het zo dragelijk te houden. Soms lopen ze dagen achtereen, met minimale bepakking en bewapend met spuitbussen haarlak waarmee ze steekvlammen kunnen maken die wilde dieren moeten afschrikken. Verhalen van martelingen door grenswachters zijn niet uitzonderlijk. Op veel plekken worden de kinderen met geweld ‘teruggeduwd’ en moeten ze opnieuw beginnen – die praktijk van ‘push-backs’ is volgens Europese regelgeving verboden.

Van links naar rechts: documentairemakers Els van Driel en Eefje Blankevoort met de 15-jarige Shawaiz, Ali (16) en Durrab (16).

Asielzoekmachine

De makers werken al jaren samen op dit thema. In 2014 begonnen ze met de Asielzoekmachine, een crossmediaal project dat het Nederlandse asielsysteem onderzoekt. Ze brachten het uit op het hoogtepunt van de vluchtelingencrisis. In 2017 volgde de documentaire De Deal, over de gevolgen van de EU-Turkije-deal, die een einde maakte aan de grote hoeveelheid mensen die in 2015 en 2016 naar Europa probeerden te komen, maar waardoor tegelijkertijd duizenden mensen bleven steken in de almaar groeiende vluchtelingenkampen op de Griekse eilanden.

Lees ook deze reportage over vluchtelingenkamp Moria: ‘Mensen werden tot gekte gedreven’

Met ieder project werden de filmmakers bozer op het systeem, op Europa. Van Driel: „De hybriditeit die Europa uitstraalt, vind ik stuitend. Aan de ene kant wijzen we China en Qatar erop dat ze mensenrechten schenden, maar intussen schenden we aan onze grenzen, en in onze democratieën, zelf massaal de rechten van vluchtelingen. Die hypocrisie willen we aan de kaak stellen.” Ze stelden onder meer een manifest op, dat tegelijkertijd met de film uitkomt. Vinden ze zichzelf ook activistisch? „We zijn geen activisten maar we zijn wel geëngageerd. Wat wij doen is de rechtsstaat verdedigen”, aldus Van Driel.

De film is een aanklacht tegen het Europese asiel- en migratiebeleid en vormt, samen met kortere documentaires over het vervolg van de individuele reizen van jongens, een fototentoonstelling en een game, een multimediaal project. De makers laten zien welke drama’s schuilgaan achter de jongeren die in Europese landen veelal worden afgeschilderd als gelukszoekers. Ze volgen tien jongens, kinderen nog, en komen zo dichtbij dat de jongens hun gevoelens en dilemma’s durven delen. „Meisjes reizen nauwelijks”, zegt Van Driel. „Voor hen is de reis vaak te gevaarlijk, zij lopen ook het risico verhandeld te worden in de seksindustrie.”

Je ligt niet voor je lol onder een brug. En dus probeerden ze iedere dag, iedere nacht, opnieuw de grens over te komen

Het duo begon in Ventimiglia, Italië, aan de grens met Frankrijk. „Heel bizar”, zegt Blankevoort, „want de Côte d’Azur is vlakbij, het is daar prachtig. Er komen veel toeristen, maar onder de bruggen liggen honderden jongens te slapen.” Duurzaam contact leggen was lastig, want ze konden ineens ‘op game’ zijn. „Die jongens lagen daar letterlijk op vieze matrassen of op de stenen onder een brug. Daar lig je niet voor je lol. En dus probeerden ze iedere dag, iedere nacht, opnieuw de grens over te komen.”

Zo bezochten ze, samen met cameraman Ton Peters en researcher en tolk Zuhoor Al Qaisi, iedere keer een andere grensplaats. Om jongens te ontmoeten, verhalen te horen. Meegaan ‘op game’ kon niet. Het is strafbaar om zomaar de grens over te steken. „Maar we hebben het wel overwogen”, zegt Van Driel, „en per ongeluk ook wel eens bijna gedaan.” Blankevoort: „Meegaan zou ook niet kloppen. Als ze gaan, zijn die jongens gewoon van de radar, soms dagen of weken lang. Dat gevoel, dat ze echt op zichzelf waren, vonden we juist ook belangrijk om over te brengen.”

Een zacht tikje op de schouder

In die tijd ontmoetten ze ook Jano in Bosnië en Herzegovina, die zijn hele tocht vanuit Turkije had gefilmd. Zo ontstond het idee de jongens hun reis ook zelf te laten filmen. Blankevoort: „Toen ik vroeg waarom hij alles had vastgelegd, zei hij: ‘ik vind het ook krankzinnig wat we meemaken’.” Van Driel: „Ook merken ze dat hun eigen geheugen slecht wordt tijdens de reis. Ze slapen bijna niet, zijn constant alert. Als je smokkelaar je ’s nachts heel zachtjes een tikje op je schouder geeft, moet je gaan. Anders laten ze je gewoon achter. Dus iedereen slaapt heel licht. Dat tast het geheugen aan.”

De Afghaanse SK merkt dat ook, nu hij in België asiel heeft aangevraagd. „Hij vraagt aan ons hoe het ook alweer zat”, zegt Van Driel. „Want nu moet hij alles reconstrueren, dat vraagt het systeem van ze. Maar er wordt geen rekening gehouden met trauma en dat het geheugen daardoor niet goed functioneert.”

Lees ook: In Athene kijkt de migratiecrisis je recht in het gezicht

Het is deze veelal onzichtbare achterkant van het Europese asiel- en migratiebeleid die de kijker met een knoop in de maag achterlaat. „Eigenlijk is het marteling na marteling, zowel fysiek als geestelijk”, zegt Van Driel. „Eerst de martelkampen in Griekenland, daarna de martelingen aan de grenzen, dan het martelende asielsysteem.” Blankevoort vertelt over een oudere, Syrische vrouw die ze tegenkwamen en die hysterisch huilde. „Haar man van 65 was die nacht ‘op game’ overleden. Aan een hartstilstand, verdomme.” Ze verheft haar stem. „Dat zijn mensen die gewoon asiel krijgen in Nederland! Maar daar pas aanspraak op kunnen maken nadat ze een helletocht door de mijnenvelden van Bosnië hebben overleefd.”

Het heftige is, vervolgt ze: „Uiteindelijk komen al die jongens aan, iedereen. Want er is geen weg terug. Alleen zit je met zwaar getraumatiseerde mensen die niet alleen een oorlogssituatie zijn ontvlucht, maar ook zwaar getraumatiseerd zijn van die reis. Welk probleem los je daar mee op?”

Die machteloosheid over het onrecht dat mensen wordt aangedaan, was een belangrijke reden om de film over jongeren te laten gaan. „Bij die kids zit ook hoop en ambitie”, zegt Blankevoort. „Hun vrolijkheid en enorme drijfveren om iets van het leven te maken, is aanstekelijk, en dat is ook heel fijn. Ik had het niet gekund om de focus op zo’n ouder echtpaar te leggen. Dan was het alleen maar heel verdrietig geweest.” Het was ook een manier om kijkers niet af te schrikken. „Uiteindelijk gaat de film natuurlijk over de uiterste consequenties van ons falende asielbeleid”, zegt Van Driel. „Maar doordat je met levenslustige jongeren meereist en door hun ogen ook naar hun toekomstdromen kijkt, wil je het verhaal wel zien.”

De documentaire Shadow Game gaat 17 april in première op het Movies that Matter-festival en is vanaf dat moment ook on demand te zien.