Ex-katholiek Jola Szymanska: „Denk niet dat de kerk, bidden of God je problemen gaat oplossen. Zoek een goede therapeut.”

Foto Omar Marques

Interview

Deze Poolse influencer blogde eerst voor het katholicisme, nu tegen

Jola Szymanska | ex-katholiek Sinds het abortusverbod schrijven Poolse jongeren zich massaal uit bij de katholieke kerk. Influencer Szymanska ging hen voor. „Priesters noemden mij een gevaar.”

Zoals veel mooie en minder mooie dingen in het leven van Jola Szymanska, ontsproot haar online persoonlijkheid uit een combinatie van angst en lef. „Ik voelde me verscheurd tussen mijn studievrienden – leuke, normale jonge mensen die grappen maakten over religie – en mijn diepe geloof in God. Ik zocht een plek waar ik mijzelf kon zijn, me niet hoefde te schamen voor mijn geloofsovertuiging en kerkelijke achtergrond”, zegt ze tijdens een videogesprek vanuit haar huis vlakbij Krakau.

En dus begon de Poolse rechtenstudent Szymanska in 2013 te bloggen onder de titel hipster katoliczka – de katholieke hipster. Ze groeide snel uit tot hét voorbeeld van een slimme, kuise vrouw die religie „eco en vintage” wist te maken. Inmiddels is ze een 31-jarige influencer met bijna 64.000 volgers op Instagram, 58.000 YouTube-abonnees en sponsordeals met Volvo en IKEA.

Maar katholiek, dat is ze niet meer. „Ik ben al mijn illusies kwijt.”

Afvalligheid en ontkerkelijking hebben een enorme vlucht genomen onder Poolse jongeren. Zij beschouwen de Rooms-Katholieke Kerk niet meer, zoals hun ouders, als een nationaal baken van verzet en onafhankelijkheid dat mede het communisme ten val bracht. Nee, zij zien een instituut dat seksueel misbruik nog steeds in de doofpot houdt en dat zich innig heeft verbonden aan het regime van de conservatief-nationalistische PiS-partij. Ze ervaren dat bisschoppen en priesters zich verregaand met hun persoonlijke leven bemoeien, door homoseksualiteit te vergelijken met het nazisme en door drijvende kracht te zijn achter een bijna compleet verbod op abortus.

Het Amerikaanse onderzoeksbureau Pew constateerde in 2019 dat het verschil tussen de waarde die jongeren en ouderen hechten aan religie nergens groter is dan in Polen. De Kerk zelf kondigde recent een onderzoek aan naar het almaar toenemende aantal, vooral jonge, Polen dat zich uitschrijft. Hoewel er geen atheïstische tsunami over het diep katholieke land spoelt, is er zeker sprake van een secularisatiegolf.

Reportage Woedende Poolse betogers keren zich ook tegen de Katholieke Kerk

Dromen over de paus

Voor Szymanska was haar geloof altijd intens en vanzelfsprekend, vertelt ze. Haar webcam draait mee als ze met haar spitse gezicht naar haar scherm duikt om Google Translate in te schakelen als ze niet op een Engels woord kan komen. Ze praat uiterst bedachtzaam, maar lardeert haar verhaal met OMG’s (Oh My God!).

Als kind van vijf hield ze preken over de liefde van Jezus, vertelt ze. Ze droomde over de Poolse paus Johannes Paulus II. Haar sociale leven draaide om de kerk: ze speelde er fluit en ontmoette er haar vrienden. Maar naast een bron van houvast was religie ook een bron van angst. Ze groeide op met schaamte om te zondigen. Vrees voor de toorn van God werd haar, als enige meisje in het gezin, voortdurend ingeprent, net als wat ze allemaal niet mocht, zoals masturberen of seks voor het huwelijk. „Mijn moeder was doodsbang dat mij iets zou overkomen. Dat gebeurde ook, maar uit de hoek vanwaaruit ze het het minst verwachtte.”

Toen ze vijftien was, vroegen vrienden Jola mee op een kampeertrip, met tentjes, kampvuur, worsten en een priester „van wie iedereen zei dat hij geweldig was”. Toen zij ’s avonds door hem werd gevraagd naar de bungalow te komen waar alle stoere, oudere jongens hingen, trof ze de geestelijke beschonken aan. Wat eerst nog spannend leek, werd snel beangstigend. Toen de ongeveer 40-jarige priester aandrong dat zij naast hem op de bank kwam zitten, kon ze niet weigeren. „Ik versteende toen hij zijn hand op mijn knie legde en mijn been begon te strelen”, herinnert ze zich. „Het enige wat ik nog kon, was indringend een jongen aanstaren die ik als vriend beschouwde, in de hoop dat hij me uit de situatie zou redden. In plaats daarvan draaide hij zijn hoofd af.”

Geen van de ongeveer vijftien tieners en twintigers deed iets. Ook niet toen de priester haar ruw op haar mond zoende. Ze wist pas te ontsnappen toen iemand buiten haar naam riep. „Ik vroeg anderen wat de priester in vredesnaam bezielde en ze hadden allemaal excuses: dat hij dit wel vaker deed, dat hij arm was en een alcoholist, maar dat hij echt een goed mens was.”

Ze vertelde het haar moeder. „Ik liet wel die zoen achterwege, anders had ik nooit meer het huis uit gemogen.” Zij belde hun eigen priester, die beloofde „het af te handelen”.

Het was de daadkrachtige reactie van haar moeder, denkt Szymanska nu, die haar ervoor behoedde dat de aanranding een trauma werd. En dat haar geloof in God niet ging wankelen. Tijdens haar studie vertelde ze vriendinnen eens lachend dat haar eerste kus van een priester was geweest. „So funny, vond ik het. Pas later besefte ik dat het absoluut niet grappig was.”

Haat tegen lhbt’ers

Dat inzicht kwam toen ze, al een paar jaar bloggend en vloggend boegbeeld voor moderne katholieke meiden, trouwde en in therapie ging. Intussen was ze zich steeds meer gaan ergeren aan de retoriek van kerkleiders. „De politieke macht van de kerk wordt erger en erger. De haat tegen lhbt’ers vind ik echt walgelijk.”

Ze sprak zich in 2016 uit tegen een politiek voorstel om vrouwen een gevangenisstraf op te leggen na abortus – tot woede van sommige van haar fans. En toen kwam er een bisschoppelijke reactie op de reeks schandalen rond seksueel misbruik en pedofilie. Die luidde dat het allemaal hartstikke meeviel, dat het slechts om een paar rotte appels ging die de kerk te schande maakten.

Szymanska: „Ik wilde het uitschreeuwen: nee, het gaat om het hele systeem! Om alle kleine dingen waar priesters in Polen mee wegkomen! De onschendbaarheid en enorme privileges die ze hebben om zonder consequenties te zuipen en aan kinderen te zitten.”

Ik wilde het uitschreeuwen: nee, het gaat om het hele systeem!

Dus op een dinsdag, begin 2019 zette ze een video van 25 minuten online waarin ze vertelde wat haar een half leven geleden was overkomen. Over de handtastelijkheid van de priester én de mensen die het lieten gebeuren. De reacties waren overweldigend. Zowel de bijval van anderen die schreven over nog veel vreselijker klerikaal misbruik, ook door dezelfde priester, als de haat en bedreigingen uit religieuze hoek. „Priesters noemden mij in hun diensten een gevaar en een zwakzinnige. Mensen die eerder dolgraag met mij geassocieerd wilden worden, scholden me uit.” Daarom vertelt ze ook liever niet waar buiten Krakau ze precies woont.

Formele klacht

Maar de ergste reactie, de ene die haar deed breken met de kerk en haar diepste overtuiging verwoestte, was de respons van de curie. Toen ze alsnog een formele klacht indiende bij het bestuur van het bisdom, kwam ze erachter dat er ondanks herhaalde telefoontjes van haar moeder destijds nooit een formele melding van het incident was gemaakt. Vervolgens werd ze met haar beklag van het kastje naar de muur gestuurd met argumenten waarvan ze als jurist wist dat die niet deugden. Uiteindelijk kreeg ze het aanbod tot een gesprek met de priester die haar had aangerand. „Alsof ik die man ooit nog zou willen zien.”

Toen was het voor haar klaar. „Ik ben niet van mijn geloof gevallen door die aanranding, dan had ik het al jaren eerder gedaan. Pas toen ik vertelde wat ik had meegemaakt, ging ik door een geloofscrisis. Ik dacht oprecht dat ik daar met God doorheen zou komen. Maar na anderhalf jaar van ellende kwam ik tot de conclusie dat ik niet alleen met het instituut moest breken, maar dat ik mezelf ook niet langer katholiek wil noemen.”

Ze besefte dat ze, „als hoogopgeleid, publiek figuur met veel connecties” bevoorrecht is. Ze had immers een geloofsgemeenschap kunnen vinden of creëren waar ze zich veilig zou voelen. Maar dat is mensen niet gegund in Poolse dorpen waar de priester alles overheerst. „Niet iedereen heeft de mentale vrijheid om de pathologische, gewelddadige mechanismen van het systeem te zien.”

Het duurde tot oktober vorig jaar, toen de trojka van kerk, politiek en een gekaapt hooggerechtshof abortus vrijwel onmogelijk maakten, voor ze de moed verzameld had dat hardop te zeggen – op het podium waar ze bekend was geworden als de katholieke hipster. „Het laatste dat me aan de kerk en het geloof bond was angst: de angst om na mijn dood niet in de hemel te komen. Ik heb besloten niet meer in angst te leven. Een enorme opluchting.”

Opnieuw barstten de hatelijke reacties los. Ook in haar familie kon niet iedereen het verkroppen. Met haar moeder heeft ze op dit moment helemaal geen contact, zij verdraagt niet hoe haar dochter op internet haar ziel bloot legt. Maar tijdens haar geloofscrisis was ook de maatschappelijke wind gedraaid. Sinds het abortusverbod blijkt dat veel meer jonge Polen de kerk niet langer accepteren als morele autoriteit over hun leven. Als zij moeten kiezen tussen het instituut kerk of helemaal niet meer geloven, kiezen ze dat laatste.

Ook Szymanska nam deel aan de protesten. Voor haar zijn de rechten van vrouwen belangrijker dan „de meningen van mannen die nog nooit een relatie hebben gehad en nauwelijks weten hoe het is om voor meer dan een hond, kat of schildpad te hoeven zorgen”.

Als ex-katholiek heeft ze meer volgers dan ooit. Ze kan inmiddels leven van haar werk als „fulltime content creator”. Haar nieuwe evangelie: „Denk niet dat de kerk, bidden of God je problemen gaat oplossen. Zoek een goede therapeut.”