Netflix schotelt Turken politiek gevoelige programma’s voor

Dramaserie De Netflix-serie Bir Baskadir is het gesprek van de dag in Turkije. De online zender weet zonder al te veel problemen gevoelige thema’s te behandelen. Hoelang zal de Turkse censuur dat toelaten?

De Turkse Netflix-serie Bir Baskadir, met Öykü Karayel als schoonmaakster Meryem (onder) en Fatih Artman als haar broer Yasin (boven, rechts) snijdt gevoelige kwesties aan, die voorheen alleen in filmhuisfilms aan bod kwamen.
De Turkse Netflix-serie Bir Baskadir, met Öykü Karayel als schoonmaakster Meryem (onder) en Fatih Artman als haar broer Yasin (boven, rechts) snijdt gevoelige kwesties aan, die voorheen alleen in filmhuisfilms aan bod kwamen. Beeld Netflix

Meryem is een timide, religieuze vrouw uit een arme buitenwijk van Istanbul die aan onverklaarbare flauwtes lijdt. Ze zit in het kantoor van psychiater Peri, die er met haar rode lippenstift en strenge knotje uitziet als een typisch product van de rijke, seculiere elite. Peri stoort zich aan de boerse vroomheid van Meryem, die een hoofddoek en een lange jas draagt en over iedere kwestie in haar leven de hodja (religieuze docent) van het dorp raadpleegt. „Wat moeten we met deze mensen”, verzucht Peri later tegen een collega, die ze raadpleegt over haar eigen vooroordelen, waarvan ze zich als hoogopgeleide vrouw pijnlijk bewust is.

Zo begint de nieuwe Netflix-serie Bir Baskadir (Engelse titel: Ethos), die de gemoederen in Turkije nu al maanden bezighoudt. Het gebeurt niet vaak dat een dramaserie tot zo veel maatschappelijk debat leidt. Het heeft er ongetwijfeld mee te maken dat Bir Baskadir de diepe sociale en culturele breuklijnen blootlegt in de Turkse samenleving – tussen seculier en religieus, rijk en arm, hoog en laagopgeleid. Van de hoofddoek tot de Koerdische kwestie: geen heet hangijzer blijft onaangeroerd.

Schrandere vrouw

De achtdelige serie, geschreven en geregisseerd door de ervaren toneelschrijver Berkun Oya, volgt zes zeer uiteenlopende personages, wier levens losjes met elkaar zijn verweven. Daarbij speelt Oya met bekende Turkse stereotypen. Zo blijkt Meryem een schrandere vrouw die zelf haar weg vindt in het leven, waarbij ze en passant psychiater Peri helpt haar rigide wereldbeeld bij te stellen.

Bir Baskadir balanceert tussen populair drama en serieuze arthouse. Dat is voor Turkse begrippen baanbrekend. Het reguliere televisieaanbod beperkt zich tot soaps, gewelddadige politie- en maffiaseries, en historische drama’s over het Ottomaanse rijk. Bir Baskadir snijdt onderwerpen aan die voorheen alleen in filmhuisfilms aan bod kwamen – maar dan voor een veel breder publiek.

„Dit is het eerste politieke project van Netflix in Turkije”, zegt Kenan Behzat Sharpe, een academicus in Istanbul die is gespecialiseerd in Turkse populaire cultuur. „Bir Baskadir raakt zo’n snaar omdat het gevoelige kwesties behandelt waar iedereen over praat. De serie wordt bekeken in alle lagen van de bevolking. Mensen worden geconfronteerd met hun vooroordelen en aangezet tot nadenken.”

Sociale breuklijnen

Niet iedereen is echter enthousiast. Critici vinden dat de personages te stereotiep zijn en dat de sociale breuklijnen te scherp worden neergezet, alsof er geen grijstinten zijn tussen streng-religieus en ultra-seculier. Ze wijzen vooral op de afwezigheid van een vrouwelijk personage uit de religieuze elite die onder Erdogan is ontstaan. „Het was realistischer geweest als ze niet hadden gekozen voor arme conservatieven versus rijke seculieren”, zegt Sharpe. „Er is een hele generatie religieuze vrouwen die rijk en hoogopgeleid zijn. Maar de serie probeert geen sociologische studie te zijn.”

Vanwege het eenvormige tv-aanbod kiezen steeds meer Turken voor onlinevideodiensten. Netflix heeft ruim drie miljoen abonnees in Turkije dat daarmee tot de toplanden van Europa behoort. Turkije is ook een belangrijke producent van films en series. Netflix brengt sinds 2019 zo’n vijf Turkse producties per jaar uit, in uiteenlopende genres, die in andere landen vaak nog meer kijkers trekken dan in Turkije. Dat aantal wil het bedrijf verdubbelen.

Fatih Artman als Yasin (rechts), de broer van Meryem die werkt als uitsmijter bij een club. Hij bezoekt Ali Sadi (links), de hodja (religieus docent) in de Netflix-serie Bir Baskadir (Ethos), die wordt vertolkt door Settar Tariögen (links).

Beeld Netflix

Desondanks heeft Netflix nog geen vestiging in Turkije. De Turkse producties worden in goede banen geleid vanuit het Europese hoofdkantoor in Amsterdam. Maar dat is niet langer werkbaar gezien de grote ambities in Turkije. Daarom opent Netflix na de zomer een kantoor in Istanbul, zoals het eerder deed in Berlijn, Londen en Madrid. Dat moet ook wel, want een nieuwe Turkse wet verplicht socialemediabedrijven met meer dan één miljoen gebruikers om in het land een kantoor te openen.

Bir Baskadir kan model staan voor de ambitie van Netflix om afwijkende verhalen te vertellen, die de diversiteit van de Turkse samenleving weerspiegelen. Neem de nieuwe film Kagittan Hayatlar, over een jonge papierinzamelaar in Istanbul. Of de aankomende serie Fatma, over een schoonmaakster in een mannenwereld die aan het moorden slaat. Of de geplande komedieserie Ersan Kuneri, die zich afspeelt in de Turkse erotische filmindustrie van de jaren zeventig.

Kritiek op Erdogan

Maar als buitenlandse producent moet Netflix elk script voorleggen aan het ministerie van Cultuur. Dit leidt soms tot censuur. Zo kreeg Netflix vorig jaar geen opnamevergunning voor de serie If Only, vanwege een homoseksueel personage. „We konden het script aanpassen of het project afblazen”, zegt een medewerker van Netflix die anoniem wil blijven vanwege de gevoeligheid van het onderwerp. „We kozen voor het laatste omdat het verhaal anders te veel afweek van het originele idee.”

De conservatiev e krant Yeni Akit sprak er schande van dat Friends is toegevoegd aan het Turkse aanbod

Toch is het soms lastig te bepalen waar de grens ligt. „Kritiek op sommige onderwerpen ligt voor de hand, zoals op lhbti’s”, zegt Sharpe. „Toch kun je ermee wegkomen, zo lang het er niet te dik bovenop ligt. Neem het lesbische personage Hayrunnisa in Bir Baskadir. De subtekst is dat zij gevoelens koestert voor een meisje, maar dat wordt nooit expliciet gemaakt. Daardoor is ze waarschijnlijk door de censuur gekomen. Mensen zien het zonder dat ze zich eraan storen.”

Een andere grens is kritiek op de regering of op president Recep Tayyip Erdogan, maar Netflix zegt geen aanbiedingen te krijgen voor films of series die over de politiek gaan. „Daar wagen Turkse producenten zich niet aan”, zegt de Netflix-medewerker. Wel was er gedoe over een aflevering van de Amerikaanse serie Designated Survivor, waarin Erdogan werd bekritiseerd. Onder druk van Ankara heeft Netflix die aflevering geschrapt uit het Turkse aanbod.

Netflix zegt geen klachten te krijgen in Turkije over zijn internationale aanbod, met tal van series met homoseksuele personages en drugsgebruik. Dat kan veranderen als Netflix een Turks kantoor heeft en gehoor moet geven aan wettelijke bevelen om te censureren. „Gaan ze sigaretten en drank in series censureren, zoals op televisie?”, vraagt Sharpe zich af.

Mediawaakhond RTÜK werkt op basis van klachten van kijkers. Omdat de klanten van Netflix weten waarvoor ze betalen, lijkt het aantal klachten tot nu toe mee te vallen. Toch ligt controverse constant op de loer. Vorige week sprak de conservatief-religieuze krant Yeni Akit er schande van dat de Amerikaanse comedyserie Friends wordt toegevoegd aan het Turkse aanbod. De samenwonende vrienden uit de serie zouden een slecht voorbeeld vormen voor de jeugd.

„Wegens hun ambities in Turkije wil Netflix de autoriteiten niet voor het hoofd stoten, wat hun artistieke vrijheid beperkt”, meent Sharpe. „Ze maken prikkelende series die je niet ziet op televisie. Maar als de censuur zo doorgaat, vraag ik me af in hoeverre ze grensverleggende dingen zullen kunnen blijven maken.”

Lees ook: Tukse tv-censor wil ook zoenen, drank en roken op Netflix aanpakken