Opeens gaat het in Den Haag weer over de inhoud

Formatiegesprekken De wil om Rutte te lozen verslapt, blijkt bij de herstart van de formatie. De premier zelf hield vrijdag wijselijk zijn mond.

Informateur Herman Tjeenk Willink ontvangt VVD-leider Mark Rutte in de Stadhouderskamer.
Informateur Herman Tjeenk Willink ontvangt VVD-leider Mark Rutte in de Stadhouderskamer. Foto Marco de Swart/ANP

De formatie van 2021 begon als een puzzel, werd na de foto van de verkennersnotities een whodunit en is nu beland in de fase van de tekstexegese. Wie de voorbije dagen op het Binnenhof rondliep, kon horen hoe de wil om Mark Rutte te lozen steeds verder verslapte.

Herman Tjeenk Willink kan er tevreden mee zijn. Dinsdag werd de 79-jarige Binnenhofveteraan door de Tweede Kamer aangewezen als informateur. Eén ding stond voorop, zei Tjeenk Willink bij zijn aantreden: het vertrouwen moest hersteld worden. En om dat gesprek op gang te helpen, moest het even niet draaien om de vraag of Rutte kon aanblijven als premier. „Het gaat in de politiek niet om personen, maar om functies.”

Lees ook: Formatie vastgelopen? Bel Herman Tjeenk Willink

Een voor een herhaalden bijna alle fractievoorzitters die donderdag en vrijdag bij Tjeenk Willink langskwamen in de Stadhouderskamer die boodschap. Ze hadden gepraat over de inhoud en niet over „poppetjes of partijen”, zei Caroline van der Plas (BBB). Het was „veel over de inhoud gegaan”, zei ook Jesse Klaver (GroenLinks) na afloop van zijn gesprek met de formateur. Lilianne Ploumen (PvdA) zei tegen Tjeenk Willink dat ze met bezorgde mensen had gesproken die vonden dat het kabinet zich snel weer moest toeleggen op het verlichten van de coronacrisis. Daarom was het belangrijk, zei Ploumen, dat „de politiek weer verder kan”.

Vooruitkijken, weg van de poppetjes: zo hoopt Tjeenk Willink dat de partijen uit hun impasse kunnen worden teruggedreven. Ruim een week geleden had bijna de helft van de Tweede Kamer een motie van wantrouwen tegen Rutte gesteund. Zelfs de partijen die zich daar niet achter schaarden, insinueerden dat hun stem eerder gold als uitstel van executie dan als steunbetuiging. Rutte mocht dit kabinet blijven leiden, maar kon beter afzien van een nieuwe termijn. In het paasweekend dat volgde, maakte de VVD snel duidelijk dat dat niet ging gebeuren. Wie met de grootste partij wil regeren, krijgt Rutte er hoe dan ook bij, was de boodschap.

Zie daar de patstelling. Een kabinet mét Rutte was misschien onwenselijk, een VVD zónder Rutte bleek onbereikbaar. Die realisatie daalde deze week ook in bij andere partijen aan het Binnenhof. Gert-Jan Segers (CU) en Lilian Marijnissen (SP) hadden in de dagen na het debat snel een streep getrokken: ze wilden absoluut niet meer regeren in een kabinet met Rutte aan het roer. Maar nadat de VVD de rangen sloot en om Rutte heen ging staan, waagde niemand zich meer aan zo’n harde opstelling. Ook de partijen die vorige week nog aandrongen op zijn vertrek.

Deur op een kier

Donderdag zetten twee kleinere fracties de deur alweer op een kier. Kees Van der Staaij (SGP) en JA21-voorman Joost Eerdmans klonken milder, hoewel zij beiden vorige week wel de motie van wantrouwen tegen Rutte steunden.

„GroenLinks heeft gezegd geen vertrouwen te hebben in Mark Rutte en het is aan de informateur hoe we verder gaan”, zei Klaver vrijdag nadat hij Tjeenk Willink had gesproken. Kon dat leiden tot een kabinet met Rutte én GroenLinks? „Ik zou niet weten op welke manier”, zei Klaver. Maar hij sloot het niet uit. Ook Ploumen benadrukte dat Ruttes geloofwaardigheid een deuk had opgelopen: „Dat is niet een probleem van ons, maar van Mark Rutte.” Het klonk als een voorstel: herstel het vertrouwen, en we kunnen weer praten.

Eerder klonken de twee linkse leiders nog anders. Over een kabinet onder Rutte zei Klaver dat zijn partij „die deur al ferm dichtgedaan” had. Ploumen had het over een „groot probleem’’ voor Rutte.

Wat was hier gebeurd? De partijen zochten een uitweg – en de informateur bood hun die uitweg. Door te praten over gedeelde standpunten, zoals de roep om een nieuwe bestuurscultuur, kan de diepe verdeeldheid over Rutte wegebben.

De kleine fracties zetten donderdag de toon. Zij mochten van Tjeenk Willink als eerste langskomen, omdat ze „nog vol idealen” zaten en „een frisse blik” hadden. Het gevolg? Veel nieuwe voorstellen. Volgens Van der Plas van BBB moet de zetelordening van de Kamer – nu nog van links naar rechts – wilder, om de samenwerking tussen partijen te bevorderen. Een aantal partijen sprak zich uit voor een bondig regeerakkoord, eentje op hoofdlijnen. SGP’er Van der Staaij wilde daarnaast een „controleerakkoord’’ opstellen, waarin moest worden vastgelegd hoe de Kamer de uitwerking van wetten in de gaten zou houden. De naam ‘Rutte’ viel af en toe – maar lang niet zo vaak als de week ervoor.

Tjeenk Willink probeerde ook iets van de oude gespreksnormen te herstellen. Hongerig naar transparantie had de Kamer niet alleen alle gespreksverslagen van de eerste verkenners opgevraagd, maar ook bepleit dat de tweede ronde net zo transparant moest verlopen. Voor zijn gesprekken kondigde de informateur al aan dat hij zich daar niet aan zou houden. Wie dat wilde, kon ook dingen onder vier ogen aan hem kwijt. „Er zijn dingen die je niet hoeft op te schrijven”, zei hij woensdag. „Het is onzin om dat af te doen als achterkamertjespolitiek.’’

En waar de demissionaire premier eerst nog in de woorden van veel partijleiders het obstakel was, de belichaming van de verrotte bestuurscultuur van de voorbije tien jaar, draaide Tjeenk Willink de logica om. Nieuwe politiek betekent ook: praten over inhoud, niet te veel over personen. Het geeft partijen het vocabulaire om straks te verklaren waarom ze tóch Rutte in het Torentje laten zitten, met een beroep op grote begrippen. Landsbelang. Verantwoordelijkheidsgevoel. Het „vertrouwen tussen partijen” herstellen, zo formuleerde Tjeenk Willink zijn belangrijkste opdracht. Op de langere termijn speelt nog iets anders, voegde hij eraan toe. Ook het „vertrouwen in de overheid van burgers” is aan herstel toe.

En Rutte zelf? Die hield het vrijdag na zijn gesprek met Tjeenk Willink wijselijk heel kort. Hij had het over de noodzaak om „stap voor stap” verder te gaan. Rutte had alle „stukken en analyses” gelezen waarin zijn ondergang was voorspeld, maar „het beste” voor de formatie en voor Tjeenk Willink was als hij daar nu niet zelf te veel over zou „speculeren”. Hij eindigde energiek met „fijn weekend!”