Recensie

Recensie

Kapitaal zoekt missie

Hervorming Overheid en kapitalisme moeten opnieuw uitgevonden worden, vindt stereconoom Mariana Mazzucato. Haar gids hiervoor is nu in het Nederlands verschenen.

Foto AFP/NASA

In 1962 stelde de Amerikaanse president John F. Kennedy een ambitieus doel: binnen tien jaar zou er een mens op de maan moeten staan. Zeven jaar later was de eerste maanlanding een feit. Wat zo goed als onmogelijk werd geacht, was volbracht.

Die missie is ruim een halve eeuw later een grote inspiratiebron voor econoom Mariana Mazzucato. Dergelijke missies – moonshots – moeten weer worden ondernomen, om de grote problemen van de huidige tijd aan te pakken. Denk aan klimaatverandering, de bestrijding van kanker of het schoonmaken van de oceanen. Haar overkoepelende idee: met missies kan de crisis van het kapitalisme overwonnen worden.

Want het kapitalisme heeft problemen. Mazzucato noemt er een paar die bekend voorkomen: het kortetermijndenken van de financiële sector, de fixatie van bedrijven op hun beurskoers, en trage of afwezige overheden. De klimaatcrisis schaart ze ook onder de problemen van het kapitalisme, maar een grondig onderzoek van het verband tussen klimaat en kapitaal ontbreekt.

„Er bestaan verschillende vormen van kapitalisme en wij hebben de verkeerde”, schrijft de bekende econoom; Mazzucato’s werk wordt in Nederland door politici van GroenLinks tot die van de VVD geraadpleegd. Ze stelt dat er meer nadruk moet komen op „collectieve eigendomsstructuren”. En private winsten moeten worden „teruggeploegd” in de economie in plaats van voor kortetermijndoelen te worden gebruikt. Er zullen mensen zijn die zeggen dat het geen kapitalisme meer is als kapitaaleigenaren niet vrijelijk mogen beschikken over hun kapitaal. Mazzucato zelf zegt het kapitalisme niet te willen afschaffen, maar hervormen.

Wederopbouw

De overheid – of wat plechtiger gezegd: de staat – gaat in de hervorming voorop. De overheid moet het voortouw nemen en is de enige organisatie die in staat is ingrijpende veranderingen te bewerkstelligen. Met die opstelling neemt ze afstand van het idee dat veranderingen vooral van het bedrijfsleven zelf moeten komen. De bestuurders van grote bedrijven die beloven dat ze zich niet meer uitsluitend op de belangen van aandeelhouders gaan richten, gelooft ze maar half.

Lees ook: De échte ceo verbetert de wereld, niet zichzelf (opinie)

Mazzucato ziet wel een rol weggelegd voor bedrijven die in samenwerking met de overheid aan de missies werken. Een beetje zoals ruimtevaartorganisatie NASA in het Apollo-project, de officiële naam van de maanmissie, bedrijven inschakelde om onderdelen voor de raketten te maken, maar wel de regie hield.

Mazzucato erkent dat de Amerikaanse Apollo-missie een stuk simpeler was dan de huidige of komende missies. De maanexpeditie was een grotendeels technologische missie en een puur nationaal project. De nu te ondernemen maatschappelijke missies vereisen veel meer: op zijn minst technologische, sociale en bestuurlijke veranderingen. Dat roept de vraag op of de maanreis wel geschikt is als voorbeeld. Waarom niet de New Deal van Franklin Roosevelt of de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog?

Kennediaanse peptalk

Nieuwe missies moeten relevant zijn, uitdagend, innovatief en inspirerend; burgers, overheden en bedrijven moeten erin samenwerken. Ze kunnen bij de bevolking „breed enthousiasme” oproepen en een gevoel van gemeenschappelijkheid opwekken. Dat staat tegenover het individualistische denken dat volgens haar de afgelopen decennia is gestimuleerd. Zo wordt er wel heel veel van die missies verwacht. Hoe lastig de praktijk kan zijn, blijkt uit de uitvoering van het Nederlandse klimaatakkoord, wat misschien ook een missie is.

Mazzucato gebruikt zelf kennediaanse peptalk om haar idee aan te prijzen. „We moeten de moed en de overtuiging hebben om hoger te mikken ‒ om transformatieve verandering teweeg te brengen met evenveel verbeeldingskracht als ambitie, met doelen die veel ambitieuzer zijn dan een man op de maan zetten.” Die taal wisselt ze af met nogal dor proza, met termen als „beleidsinstrumenten”, „intern vermogen”, „innovatieketen” en „indicatoren”.

Zowel de meer praktische paragrafen als de inspirerend bedoelde woorden bevatten vaak open deuren of onbepaalde abstracties. De soms harde keuzes die nodig kunnen zijn om ambitieuze doelen te bereiken, laat ze onbenoemd. Daarmee krijgt dit boek iets van een feelgoodessay: we kunnen de problemen oplossen. Die hoopvolle boodschap is waarschijnlijk een deel van de verklaring van haar succes. Toch lijkt die hoop deels gebaseerd op rooskleurige voorstellingen en niet op de scherpst mogelijke analyse.

Biljoenenplan

Ondertussen is al een aantal missies aan de gang. De Verenigde Naties hebben de duurzame ontwikkelingsdoelen, de EU de European Green Deal, Duitsland de Energiewende. President Joe Biden lanceert het ene na het andere biljoenenplan om de economie en de infrastructuur van de VS te verbeteren. Bij een aantal van deze missies, en andere, is Mazzucato zelf betrokken geweest.

Lees ook dit interview met Mariana Mazzucato: ‘Duizenden miljarden in het systeem pompen is niet genoeg’

Ze wordt dus op haar wenken bediend. In haar boek maakt ze een aantal zeer wezenlijke punten, zoals het belang om de opbrengsten van innovatie die met publiek geld is gefinancierd niet naar enkelingen te laten gaan en haar pleidooi voor een actievere rol van de overheid. Dat die overheid actiever moet worden, daarvan zijn velen nu overtuigd. Om die nieuwe rol in goede banen te leiden bij de bestrijding van de crises en problemen die ze noemt, kunnen haar ideeën nuttig zijn. Maar zo simpel als het retourtje naar de maan wordt het niet.