Twee kleine fracties zetten de deur op een kier voor Rutte IV

Formatie Op de eerste dag van de nieuwe informatieronde spraken de kleinere partijen de wens uit voor een „nieuwe bestuurscultuur”. Sommige durven dat nog best aan met Mark Rutte als premier.

Informateur Herman Tjeenk Willink tijdens een pauze tussen de eerste gesprekken met de voorzitters van de negen kleinere fracties in de Tweede Kamer.
Informateur Herman Tjeenk Willink tijdens een pauze tussen de eerste gesprekken met de voorzitters van de negen kleinere fracties in de Tweede Kamer. Foto Remko de Waal/ANP

Komt kabinet-Rutte IV er toch? Een vanzelfsprekende meerderheid is nog niet gevonden en van een formele formatie is nog lang geen sprake, maar op het Binnenhof tekenen zich de eerste contouren af van hoe zo’n kabinet er kan komen. Het sleutelwoord: vertrouwen.

De fractievoorzitters die donderdag langs kwamen in de Stadhouderskamer voor de eerste gespreksronde van de net aangestelde informateur Herman Tjeenk Willink zeiden het één voor één: er is iets kapot, en dat moet hersteld worden. Ze vonden dat in eerste instantie een taak voor de demissionaire premier. De VVD-leider die eerst had gezegd dat hij nooit over CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt had gesproken in de eerste verkenningsronde en later moest toegeven dat hij „naar eer en geweten gelogen” had.

Toch wilden de meeste fractieleiders het niet alleen hebben over Rutte. Ze hadden kennelijk goed geluisterd naar Tjeenk Willinks persconferentie woensdagavond en begonnen allemaal over de noodzaak voor een andere „bestuurscultuur” of over „macht en tegenmacht”. Hoe meer ruimte het komende kabinet laat aan het parlement, hoe beter dat zijn werk kan doen, is de gedachte.

‘Controleerakkoord’

Dat kan bijvoorbeeld door niet al te veel afspraken al tijdens de formatie vast te leggen. Tjeenk Willink zei dat hij af wil van „dichtgetimmerde regeerakkoorden”. ChristenUnie-leider Gert-Jan was het daarmee eens. Hij noemde een bondig regeerakkoord „veel vertrouwenwekkender’’. Ook nieuwkomer Laurens Dassen (Volt) zag wel iets in zo’n regeerakkoord op hoofdlijnen.

Kees van der Staaij (SGP) stelde voor daarnaast een „controleerakkoord” op te stellen, waarin wordt vastgelegd hoe de Tweede Kamer de uitwerking van wetten in de gaten kan houden. Caroline van der Plas (BBB) wilde de oude structuren doorbreken door de indeling van de fracties in de plenaire vergaderzaal om te gooien: nu zitten de partijen ruwweg van links naar rechts in de bankjes. „Zet ons maar eens naast Esther Ouwehand.”

De vraag blijft: is in die nieuwe bestuurscultuur ook een plaats weggelegd voor Mark Rutte?

Tjeenk Willink had woensdag de hoop uitgesproken dat partijen een nieuw kabinet met Rutte aan het roer niet op voorhand uitsluiten. Voor een aantal partijen is dat een gepasseerd station. Segers herhaalde na zijn gesprek met de informateur dat zijn partij nog altijd niet met de VVD wil regeren zolang Rutte die partij leidt. Al maakte hij het iets algemener door te stellen sowieso „geen rol” voor de ChristenUnie te zien in „een coalitie”, ongeacht welke premier die leidt.

Ook Sylvana Simons (BIJ1), die als eerste arriveerde, zei dat ze hoopte dat de „symbolen van de oude politiek” vertrekken. Gevraagd naar wie ze bedoelde, zei ze: „Ik denk dat jullie dat wel weten.” Farid Azarkan (Denk) ziet zijn partij evenmin met Rutte regeren, net als Esther Ouwehand (PvdD).

‘Ik hou niet van uitsluiten’

Alleen Van der Staaij en JA21-voorman Joost Eerdmans waren milder gestemd, terwijl zij beiden vorige week wel de motie van wantrouwen tegen Rutte steunden. Eerdmans hield „niet van uitsluiten”, zei hij woensdag, al moest daarvoor nog een hoop vertrouwen hersteld worden. Ook Van der Staaij klonk sceptisch, maar wilde „niet op voorhand” nee zeggen tegen een coalitie met Rutte.

Tjeenk Willink had de gebruikelijke volgorde van de gesprekken omgegooid: eerst de leiders van de kleine fracties, dan de grote. De nieuwkomers en kleinere partijen hadden volgens de formatieveteraan „een frisse blik” en zaten „nog vol idealen’’.

Vrijdag volgen de grotere partijen. Dan moet blijken of zij even zeer openstaan voor de cultuuromslag die Tjeenk Willink, Binnenhofveteraan sinds de jaren 70, hoopt af te dwingen. En of Rutte in de ogen van andere partijen niet alleen de problemen, maar ook de oplossing kan belichamen.