Met stoelendans in kabinet en legertop graaft Bolsonaro zich dieper in

Brazilië De Braziliaanse president Jair Bolsonaro staat onder groeiende druk door zijn falende coronabeleid. Met de vervanging van enkele ministers en legercommandanten probeert hij zijn positie zeker te stellen.

De Braziliaanse president Jair Bolsonaro, zelf een oud-legerkapitein, omringt zich graag met militairen. Hier woont hij een ceremonie bij ter ere van de Dag van het Leger, in april 2019.
De Braziliaanse president Jair Bolsonaro, zelf een oud-legerkapitein, omringt zich graag met militairen. Hier woont hij een ceremonie bij ter ere van de Dag van het Leger, in april 2019. Foto Adriano Machado/Reuters

Spanning, chaos en een hoop speculaties. Een week na wat nu al een historische ingreep van president Jair Bolsonaro wordt genoemd, zijn de onzekerheid en onrust in Brazilië groot. In één dag ontsloeg Bolsonaro zes ministers uit zijn kabinet, onder wie de minister van Defensie, die hij verving voor een militaire vertrouweling. Vervolgens stapten – onder druk van Bolsonaro – ook de drie commandanten van de strijdkrachten (landmacht, luchtmacht en marine) op. Is in Brazilië een militaire coup in de maak, of dreigt een staat van beleg?

Ongerust klinkt al de vergelijking met ‘6 januari’, de bestorming van het Capitool in de VS. Is de Trump-adept Bolsonaro bezig het leger te mobiliseren en zijn aanhang te bewapenen om een ‘zelfcoup’ te plegen? Of is het juist het leger dat Bolsonaro laat vallen? Alsof de Brazilianen met Covid-19 – waaraan dinsdag voor het eerst meer dan vierduizend mensen in één etmaal overleden – en de economische crisis niet al genoeg problemen hebben. Ondertussen groeit de onvrede over Bolsonaro’s aanpak van de epidemie, ook binnen het leger.

Lees ook: Dagelijks nieuwe sterfterecords: zo beroerd gaat het in Brazilië

Toen de gepensioneerde militair George Brito, die jarenlang gestationeerd was bij de marine van Rio de Janeiro, vorig jaar de vakbond voor militairen (SINDMIL) oprichtte, ontdekte hij vooral bij militairen in de lagere rangen grote onvrede. „Het beeld dat in de buitenwereld heerst, alsof het leger een hechte eenheid vormt waarin alle militairen pal achter president Bolsonaro staan, is onjuist”, zegt Brito. „Sinds zijn aantreden zijn de verschillen in het leger juist groter geworden. Bolsonaro is daar medeverantwoordelijk voor, hij speelt mensen tegen elkaar uit.”

De ex-militair begrijpt de angst voor een staatsgreep, zeker in het licht van het verleden van Brazilië, dat van 1964 tot 1985 een militaire dictatuur kende. Een periode die door oud-legerkapitein Bolsonaro geregeld bejubeld wordt en die hij vooral als een ‘feestelijke’ tijd wil gedenken. De president noemt zich een trots aanhanger van de omstreden Braziliaanse kolonel Ustra, die tijdens de dictatuur berucht was vanwege zijn gruwelijke martelingen. Hij is ook fan van de toenmalige Chileense dictator en generaal Pinochet (1973-1990).

Sinds Bolsonaro’s aantreden in 2019 zijn er meer dan vijfduizend militairen bij de overheid geplaatst, onder meer op prominente ministersposten. Ook is zijn vicepresident Hamilton Mourão een generaal uit het leger. En in de coronacrisis wisselde Bolsonaro al drie keer van minister van Volksgezondheid, waarbij de laatste bewindsman een militair was. Onder diens bewind escaleerde de epidemie nog verder.

Volgens oud-militair Brito heeft het Braziliaanse leger na de dictatuur, en in de decennia van democratisering die volgden, intensief aan zijn imago gewerkt. Zo nam het deel aan verschillende internationale missies, zoals aan de VN-vredesmacht in Haïti.

„Door Bolsonaro zijn de militairen weer richting het machtscentrum opgeschoven”, aldus Brito. „Er is bij het leger geen animo voor een staatsgreep, integendeel. Brazilië maakt deel uit van de internationale gemeenschap. Een staatsgreep is niet meer van deze tijd.”

Volgens Brito heerst in het leger ook geen onvoorwaardelijk steun voor Bolsonaro – eerder verdeeldheid. Een deel van de militairen in lagere rangen is ontevreden, bijvoorbeeld over salarissen en een nieuwe pensioenregeling. „Het zijn vooral de hooggeplaatste militairen, zoals de generaals, die er onder Bolsonaro op vooruit zijn gegaan. Dat is de groep die hij bevoorrecht en waar hij zich op richt. Niet op het gros van de militairen in de lagere rangorde. Zij worden binnen de federale overheid ongeveer het slechtst betaald en gaan net als veel Brazilianen gebukt onder de coronacrisis.”

Alleen nog loyalisten

De recente stoelendans in de regering en legertop speelde zich af tegen een achtergrond van groeiende kritiek op Bolsonaro’s desastreuze corona-aanpak. Uit een recente peiling blijkt dat 59 procent van de Brazilianen van de president af wil. In het Congres lopen meer dan tachtig impeachmentverzoeken tegen hem en prominente zakenlieden zegden onlangs in een gemeenschappelijke verklaring het vertrouwen in Bolsonaro op. Ook is een oude rivaal weer op het politieke toneel verschenen: de nog altijd populaire, linkse ex-president Lula da Silva werd vorige maand door het Hooggerechtshof vrijgesproken in een corruptiezaak. Hierdoor kan hij volgend jaar deelnemen aan de presidentsverkiezingen.

Lees ook: Vrijspraak Lula maakt weg vrij voor campagne tegen Bolsonaro

Het voedt de speculaties dat Bolsonaro zich met zijn politiek-militaire machinaties ingraaft, voor het geval hij vroegtijdig het veld moet ruimen na een afzettingsprocedure of als hij volgend jaar de verkiezingen verliest.

Volgens historicus Marco António Villa ‘wankelt’ Bolsonaro, maar kan er tot aan de verkiezingen nog van alles gebeuren – een harde kern van circa 30 procent van het electoraat steunt de president nog enthousiast. Een „klassieke coup” lijkt hem niet voor de hand liggen. „Daarmee zou Bolsonaro zich nog verder isoleren, hij is dan strafbaar en internationaal zal dat ook de nodige consequenties hebben.”

Wel wil Bolsonaro volgens Villa verdere chaos en onrust creëren, omdat hij onder die omstandigheden het beste zijn macht kan uitoefenen. De historicus verwacht daarom meer ingrepen zoals vorige week. „Bolsonaro vertrouwt niemand, zijn positie is verzwakt en hij wil alleen nog superloyale figuren om zich heen”, zegt Villa. Zo zou het ontslag van defensieminister Fernando Azevedo e Silva vooral zijn ingegeven door het feit dat hij publiekelijk voorstander was van striktere coronamaatregelen. Hierdoor werd duidelijk dat het leger het landsbelang beschermt, niet de persoonlijke belangen van de president.

De ontslagen landmachtgeneraal Edson Pujol had zich ook herhaaldelijk kritisch uitgelaten over de pogingen van Bolsonaro om het leger richting machtscentrum te trekken. „Pujol moest daar niets van hebben en liet dat ook blijken in toespraken en interviews. De generaal die nu in zijn plaats is gekomen, was al een vertrouweling van Bolsonaro en danst naar diens pijpen. Althans vooralsnog”, zegt Villa.

Ondertussen doet de regering-Bolsonaro pogingen om de machtige militaire politie (PM) via juridische weg onder gezag van de federale overheid te plaatsen. Nu voeren de gouverneurs van de deelstaten nog het bevel over dit militaire korps, maar veel van haar agenten staan ideologisch gezien veel dichter bij Bolsonaro. Er zijn al een paar incidenten geweest waarbij de PM opstond tegen een gouverneur.

Strijd om de militaire politie

De strijd om de militaire politie past bij Bolsonaro’s groeiende antidemocratische inborst. Als parlementariër maakte hij er al nooit een geheim van dat het Congres wat hem betreft „gesloten moest worden” en trapte hij jarenlang aan tegen democratische instituties. Vorig jaar vestigde een groep extreem-rechtse Bolsonaro-fans zich in tenten rondom het Congres om dagelijks te protesteren. Uiteindelijk werd hun kamp ontruimd door de politie, maar deze bewapende fans vormen nu een soort burgermilities en zijn uiterst fanatiek in hun verdediging en bescherming van Bolsonaro.

En dan zijn er in steden als Rio de Janeiro nog de machtige milities: paramilitairen die in volksbuurten strijden tegen de lokale drugskartels én tegen de lokale politie. Ook zij steunen over het algemeen Bolsonaro en diens zonen, van wie er drie ook in de politiek zitten. Historicus Villa: „Met al deze gewapende groepen heeft Bolsonaro toch een soort van ‘eigen’ leger, waarmee behoorlijke chaos gecreëerd kan worden. Denk aan onlusten op straat of protesten. Of en hoever Bolsonaro het op de spits wil drijven als hij in het nauw komt, moeten we afwachten. Maar het is zorgelijk, want hij staat bekend als wreed, maar ook vooral als laf.”