Recensie

Recensie Boeken

De omstreden erfenis van Malcolm X

Malcolm X De erfenis van deze zwarte burgerrechtenactivist bepaalt het anti-racismedebat nog steeds. Dat blijkt uit de monumentale biografie van journalist Les Payne, waar hij dertig jaar aan werkte.
Malcolm X (1925 - 1965), juni 1963.
Malcolm X (1925 - 1965), juni 1963. Pictorial Parade / Getty

Witte mensen houden van Martin Luther King. Niet toen hij leefde, maar wel sinds hij in 1968 werd doodgeschoten. Sindsdien hebben ze de Afro-Amerikaanse activist witgewassen tot vredesapostel der verbroedering die welwillend zijn andere wang aanbood als je hem sloeg. Op maat geknipt voor de witte geschiedenisboeken.

Dat zal Malcolm X niet overkomen. Die blijft omstreden, ook een halve eeuw na zijn dood. Bol.com vindt het in ieder geval nog steeds linke soep. Bij de nieuwe biografie over de zwarte leider, The Dead Are Arising, heeft de online boekhandel een waarschuwing geplaatst: ‘Dit boek bevat mogelijk grof taalgebruik en/of de weergave van een racistische behandeling van mensen of culturen.’

Juist dat controversiële houdt Malcolm X vers. De voorganger uit de jaren zestig is vandaag de dag niet alleen een voorbeeld voor #BLM-activisten, van Akwasi tot Jerry Afriyie, maar bijvoorbeeld ook voor jonge Nederlandse moslims. In de VS zorgde een Netflix-documentaire over de moord op Malcolm vorig jaar voor heropening van het gerechtelijk onderzoek. Onlangs kwam een bekentenis van een undercoveragent naar buiten die zei dat de politie daags voor de aanslag twee beveiligers van Malcolm arresteerde onder valse voorwendselen, om de moordenaars vrij baan te geven.

Witte mensen zien in Malcolm X vooral de haatzaaier die alle witte mensen beschouwde als onverbeterlijk racistische onderdrukkers, de ‘blue eyed devil’. Die opriep tot gewapend verzet ‘by any means necessary’. Als ze iets meer over hem hebben gelezen, komen ze met Malcolms lidmaatschap van een enge sekte, of zijn antisemitisme en seksisme.

Maar mensen van kleur, die nog steeds lijden onder racisme, zien de kern van Malcolms betoog. Hij was niet zozeer bezig met het aanvallen van het witte superioriteitsgevoel, als wel met het verminderen van het zwarte minderwaardigheidsgevoel – het geïnternaliseerde racisme. De zwarte bevolking moest zichzelf versterken, en zich niet op de kop laten zitten, vond hij. Dan werd het hengelen naar de goedkeuring van de witte onderdrukkers vanzelf minder relevant. Zelfrespect, zelfredzaamheid, zelfverdediging.

De journalist Les Payne (1941- 2018) heeft dertig jaar lang aan de biografie The Dead are Arising gewerkt, zo lang dat hij de voltooiing niet meer heeft meegemaakt. Na zijn dood heeft zijn dochter en researcher Tamarah Payne het boek voltooid. Aardig is dat zij haar vader een cameo in zijn eigen boek heeft gegeven. Wanneer bij een lezing van Malcolm X een zwarte student opstaat om een slimme vraag te stellen, staat in een voetnoot: ‘Dat was de auteur, Les Payne.’

Autobiografie

Nadat hij werd vermoord in 1965 heeft Malcolm X een fantastische autobiografie achtergelaten. Een knappe biograaf die daar overheen kan. Payne probeert dat ook niet. Hij vult de verhalen uit de autobiografie aan met meer context en namen, en geeft hier en daar een correctie. Maar verder concentreert hij zich op wat niet in dat boek staat, en waar nog nieuws valt te halen. Op drie gebieden blinkt dit boek daarin uit.

Om te beginnen geeft Payne een verhelderende, lange inleiding over de wereld waarin zijn hoofdpersoon op 19 mei 1925 werd geboren, als Malcolm Little in Omaha (Nebraska). De ouders van de timmermanszoon waren volgelingen van Marcus Garvey, wiens leven in zekere zin een voorafschaduwing is van dat van Malcolm. Ook deze zwarte leider stond voor zwarte zelfredzaamheid en segregatie. Hij wilde de Afro-Amerikanen terugleiden naar Afrika. Ook Garvey maakte gemene zaken met de Ku Klux Klan (die hij met enig recht beschouwde als de werkelijke leiders van de VS). En ook hij werd kapotgemaakt door een geheime afdeling van de FBI.

Van zijn ouders erft Malcolm een kwaliteit die volgens de auteur veel Afro-Amerikanen missen: zelfverzekerdheid. Zijn ouders spreken met witte mensen als tegen gelijken, en hebben de neiging om in de betere, witte buurten te gaan wonen. Openbare zelfverzekerdheid is gevaarlijk voor zwarte mensen, zodat de familie herhaaldelijk onder witte dreiging moet verhuizen. Als Malcolm nog in de buik van zijn moeder zit, krijgt zij een waarschuwend bezoek van de Klan. Later wordt hun huis in de brand gestoken. Malcolm is ervan overtuigd dat zijn activistische vader vervolgens is vermoord door witte terroristen. Maar Payne toont overtuigend aan dat het toch echt een tramongeluk was.

Lees ook over de film One Night in Miami

Nadat zijn vader is gestorven, en zijn moeder in een inrichting wordt opgesloten, raakt de jonge Malcolm op het slechte pad. Bij Malcolm het straatschoffie zien we al twee belangrijke karaktertrekken: zijn ‘libido for conflict’ en zijn huiveringwekkende onverschrokkenheid. Niet het stelen brengt hem in gevaar, maar zijn neiging om witte meisjes te versieren – hiermee stevig drukkend op een wit pijnpunt: de angst voor de zwarte dandy die de witte vrouwen verleidt. Als Malcolm weer eens met witte meisjes staat te praten, komt een politieagent langs en drukt een doorgeladen pistool tegen zijn hoofd. De jongen knippert niet met zijn ogen, maar zegt ijskoud: ‘Go ahead whitey, pull the trigger.’ Wat een lef! Let wel, we hebben het hier over de jaren dertig, als de Amerikaanse politie en de Klan bijna routinematig zwarte jongens vermoorden. De agent laat Malcolm gaan.

Pleeggezin

Een opmerkelijk intermezzo is de tijd waarin de 13-jarige Malcolm bij een wit pleeggezin en op een witte school wordt geplaatst. Hier wordt het straatschoffie tijdelijk een charmante modelleerling met hoge cijfers, die zelfs tot klasse-oudste wordt verkozen. Een docent verpest deze wittebroodsweken tussen Malcolm en wit Amerika. Als Malcolm desgevraagd tegen de leraar zegt dat hij later advocaat wil worden, antwoordt deze dat zoiets niet is weggelegd voor zwarte mensen (hij gebruikt een ander woord). Kan Malcolm niet beter timmerman worden?

Hierna kruipt een diepe verbittering onder Malcolms huid. En begint de meest opwindende periode in zijn autobiografie: zijn jaren in Boston en Harlem als kleine crimineel en nachtclubtijger, gekleed in opzichtige, grote zoot-pakken. Hij laat zich onderhouden door witte vrouwen (ze waren Armeens, volgens Payne), begint met hen een inbrekersbende, en loopt tegen de lamp. In de rechtszaal wordt hem vooral aangerekend dat hij de witte vrouwen op het slechte pad zou hebben gebracht.

Malcolm X is erudiet én streetwise, religieus én aards, donderpredikant én komiek

In de gevangenis bekeert hij zich tot de sektarische Nation of Islam, hij verwerpt zijn oude ‘slavennaam’ en noemt zich voortaan Malcolm X. De Nation, die een separate Afro-Amerikaanse staat nastreeft, trekt Malcolm uit de criminaliteit en maakt hem tot de charismatische leider die we nog steeds kennen, de begenadigde spreker die diverse tegengestelde kwaliteiten in zich verenigt: erudiet én streetwise, religieus én aards, donderpredikant én komiek. Fel uithalend naar de witte Amerikanen, maar op goede voet staand met witte journalisten. Prekend over zwarte trots, maar profiterend van zijn lichte huidskleur – ook voor zwarten onderling een pré. Dankzij zijn charisma en organisatietalent tilt hij de Nation uit de obscuriteit en bekeert hij vele mensen.

Knokploeg

Waarom Malcolm begin jaren zestig de schrik is van wit Amerika, is duidelijk. Maar in die tijd ligt hij ook slecht bij veel zwarte Amerikanen. Doordat hij bij die gekke sekte zit, met de intimiderende en gewelddadige knokploeg, de Fruit of Islam. En ook doordat hij graag tekeer gaat tegen christenen en zwarte leiders als Martin Luther King, die hij wegzet als Uncle Toms; buigzame slaven van de witte machthebbers. Dat terwijl King en andere burgerrechtenactivisten écht hun leven riskeren en écht iets bereiken, en Malcolm zich nooit laat zien bij acties.

Terwijl King vecht voor het opheffen van de segregatie, pleit Malcolm juist voor méér segregatie. Dit streven brengt hem bij een wel heel onwaarschijnlijke bondgenoot: de Ku Klux Klan. Omdat zowel de Klan als de Nation voorstander is van segregatie, lijkt het ‘Profeet’ Elijah Muhammad, baas van de Nation, wel een goed idee om tot een soort niet-aanvalsverdrag te komen. De Klan op zijn beurt is onder de indruk van de Fruit of Islam – een goed getrainde, zwaarbewapende militie, net als zijzelf.

De ontmoeting tussen Malcolm en de Klan is het tweede hoogtepunt van deze biografie. Payne heeft bewonderenswaardig veel boven water gekregen. Hierbij wordt hij geholpen door de zeer grondige infiltratie en afluisteroperaties van de FBI in zowel de Klan als de Nation. De FBI-infiltranten zijn erbij en schrijven mee, en Payne kan decennia later het hele gesprek teruglezen in de vrijgegeven dossiers. Payne doet zijn best om te benadrukken dat Malcolm er tegen zijn zin heen gaat, en ook maar gestuurd wordt, maar de ontmoeting blijft een grote smet op Malcolms blazoen: samenzweren met dezelfde racistische terroristen die zijn ouders naar het leven stonden, en die zo veel van zijn zwarte broeders hebben gemarteld, verminkt en vermoord. Het gesprek levert niet eens wat op. Alleen nóg meer schade aan het imago van de Nation.

Jaloezie

De groeiende populariteit van Malcolm X zorgt voor jaloezie op het hoofdkantoor. Hij stelt de Profeet in de schaduw. Elijah Muhammads kinderen vinden dat Malcolm de troonopvolging bedreigt. Na de moord op president Kennedy in 1963, zegt Malcolm tegen de pers: ‘Chicken has come home to roost’ (‘Hij heeft zijn trekken thuisgekregen’). Elijah Muhammad is hier zo boos over dat hij Malcolm schorst. Payne noemt de gewraakte uitspraak een gezochte aanleiding, maar je kunt ook stellen dat hier een langer lopende tegenstelling bovenkomt: Malcolm doet vaker politiek brisante uitspraken op tv en de radio. Die zijn weliswaar in lijn met de leer, maar de Profeet heeft het liever niet: ze trekken te veel aandacht van de autoriteiten. Hij houdt zijn lucratieve sekte liever in de luwte.

Lees ook over de moord op Malcolm X

Na de breuk met de Nation breekt voor Malcolm een turbulent, laatste jaar aan. Na een pelgrimage naar Mekka wordt hij een soennitische moslim (de Nation is niet echt islamitisch) en laat hij zijn meest in het oog springende geloofsartikelen vallen. Niet alle witte mensen zijn duivels, stelt hij nu, segregatie is niet langer de weg, en hij zoekt de samenwerking met zwarte leiders als dr. King, die hij kort geleden nog zwaar beledigde.

Ondertussen is hij druk met zijn vete met de Nation, die hem openlijk met de dood bedreigt. De weg naar de uiteindelijke liquidatie, op 21 februari 1965 tijdens een toespraak in de Audubon Ballroom in noord-Manhattan, leest als de kroniek van een aangekondigde dood. Iedereen weet dat de aanslag zal komen, niemand doet er iets aan. Integendeel.

Moord

Het gedeelte over de moord is het derde bewonderenswaardig grondig onderzochte gedeelte van het boek. Payne lost in feite de moord op. Dat de Nation in die tijd gespecialiseerd is in georganiseerd geweld, komt niet als een verrassing – Malcolm heeft er zelf aan meegedaan, stelt Payne. Maar verbijsterend blijft hoe de Amerikaanse overheid in de handen wrijvend toekijkt en meewerkt. Zowel de FBI als de New Yorkse politie heeft infiltranten in de Nation en in Malcolms organisatie. Ze weten precies wat er speelt en worden vooraf gewaarschuwd voor de aanslag. De politie laat de beveiliging bij Malcolms lezing flink terugschroeven. Als hij wordt vermoord, is er geen politiebewaking aanwezig. Het onderzoek en het strafproces zijn een lachertje; twee van de drie veroordeelden zijn onschuldig.

Drie jaar later wordt ook Martin Luther King vermoord, net als vele andere zwarte activisten. Malcolm X wordt vaak afgezet tegen King, maar in feite lagen de twee zwarte leiders niet zo ver van elkaar af. Malcolm werd op het eind van zijn leven verzoenender, terwijl King juist steeds scherper werd, vooral in zijn veroordeling van de zwijgende witte progressieven die hem niet te hulp schoten. Wat Malcolm vooral begreep is dat het succes van King deels van hem afhing: hoe meer Malcolm de witte burgers schrik aanjoeg, des te sterker waren zij te porren voor Kings redelijk alternatief. Hun gezamenlijke erfenis bepaalt nog steeds het antiracisme-debat. Dat maakt The Dead Are Arising tot een zeer relevant boek voor iedereen die zich daarmee bezig houdt.