Prikstraat van de GGD in Breda.

Foto Merlin Daleman

Interview

‘Suggestie gevaar rond AstraZeneca-vaccin gaat niet meer weg’

Bijwerkingen Wuif de angst voor bijwerkingen van het AstraZeneca-vaccin niet weg, zegt hoogleraar risicocommunicatie Danielle Timmermans. „Anders gaan de hakken in het zand.”

Het hoge woord is eruit. Woensdagmiddag maakte de EMA bekend dat de combinatie van stolsels die bloedvaten afsluiten (trombose) met een tekort aan bloedplaatjes mogelijk een „zeer zeldzame” bijwerking is van het vaccin van Astrazeneca. Dit roept de vraag op: hoe overtuigt de overheid voldoende mensen ervan dat ze dit vaccin tóch moeten nemen?

Hierop is geen eenvoudig antwoord mogelijk, zegt Danielle Timmermans. Zij is hoogleraar risicocommunicatie en volksgezondheid aan Amsterdam UMC en adviseert onder meer het RIVM. „Belangrijk is in ieder geval dat je de angsten van mensen serieus neemt. Als je die wegwuift, gaan de hakken in het zand.”

Uit onderzoek blijkt dat mensen vaak heel verschillende dingen horen als het over gezondheidsrisico’s gaat, zegt Timmermans. „Neem de opmerking dat een bijwerking ‘zeer zelden’ voorkomt. Iemand die zich toch al geen zorgen maakte, zal denken: kom maar op met dat vaccin. Maar iemand die al bezorgd was, reageert met: zie je wel, deze bijwerking komt dus écht voor. Je zal toch maar die ene zijn.”

Hoe moet je als overheid met die vooringenomenheid omgaan?

„Door in ieder geval heel open te zijn. Hoe pijnlijk alle onrust rondom AstraZeneca ook is, het is nog altijd beter dan de argwaan die je creëert als je zaken achterhoudt.

„Er is gewoon te veel gebeurd rondom de ontwikkeling en ingebruikname van dit vaccin. De meeste mensen zullen de details niet onthouden hebben, maar het idee dat er iets niet klopt, blijft hangen. De suggestie van gevaar is gewekt, die gaat niet meer weg.”

Viroloog en OMT-lid Marion Koopmans maakte deze vergelijking: de kans op trombose na AstraZeneca-vaccinatie zit in tussen de kans op overlijden na een aanval door en hond en de kans op overlijden door bliksem. Werkt dit soort statistiek?

„Nee. Je vergelijkt hier dingen die je zomaar kunnen overkomen met iets waarvoor je bewust moet kiezen: het laten zetten van een vaccin.”

Mensen kiezen toch ook bewust voor een risico als ze bijvoorbeeld gaan roken?

„Ja, maar ze hebben het idee dat zij uit vrije wil de keuze maken om een sigaret op te steken. Dat keuzemoment wordt niet opgedrongen door een ander.”

En de vergelijking met de anticonceptiepil die gemaakt wordt? Vrouwen die de pil slikken, lopen ook een hogere kans op trombose.

„Ook dat is geen nuttige vergelijking, omdat het persoonlijk voordeel van het gebruik van de pil voor een vrouw van twintig meteen duidelijk is, terwijl dat bij een coronavaccin een stuk minder het geval is.

„Een goed voorbeeld van hoe je niét over gezondheidsrisico’s moet communiceren, was overigens te zien bij de introductie van de derde generatie anticonceptiepil, waaronder de bekende Diane-pil. Die had een verhoogd risico op trombose vergeleken met de tweede generatie. In absolute aantallen ging het om heel weinig gevallen, maar dit bericht schrok zoveel vrouwen af van de pil dat het in Engeland – waar het onderzocht is – leidde tot een forse toename van ongewenste zwangerschappen en abortussen. Dat soort getallen over bijwerkingen kan je dus niet zomaar in de lucht laten hangen. De meeste mensen zijn geen epidemiologen. Je moet ze als burgers aanspreken.”

Hoe doe je dat?

„Leg ze uit: dit zijn de risico’s als je een vaccin neemt, dit zijn de risico’s al je dat niet doet. En laat zien wat de gunstige gevolgen zijn voor de samenleving als voldoende mensen zich laten vaccineren tegen het coronavirus – en wat je daar zelf aan hebt. De voordelen op populatieniveau zijn natuurlijk evident, maar mensen maken hun afweging als individu.”

En als we twijfelaars nu een zetje geven door degenen die het AstraZeneca-vaccin weigeren onderaan de lijst zetten voor de andere vaccins?

„Daar ben ik tegen. Dan straf je mensen voor hun angst en neem je die gevoelens dus eigenlijk niet serieus, Ik denk dat als je Nederlanders voldoende informatie geeft en de zorgen serieus neemt, velen zullen kiezen voor zo snel mogelijk vaccineren – ook als dat met het AstraZeneca-vaccin is. Voor diegenen die zorgen houden, moet je overwegen om ze de keuze te geven voor een ander vaccin. Hoe ingewikkeld dat logistiek ook zal zijn. Voor mij geldt in ieder geval: liever nú Astrazeneca dan over een paar maanden Janssen.”