Wesp met parasiet leeft langer, maar wordt wel lui

Biologie Waaiertjes zijn parasitaire insecten. Een veldwesp die is geïnfecteerd met een vrouwelijk waaiertje, blijft langer in leven.

De Franse veldwesp (Polistes dominula) kan gastheer zijn voor het veldwespwaaiertje, een parasitair insect.
De Franse veldwesp (Polistes dominula) kan gastheer zijn voor het veldwespwaaiertje, een parasitair insect. Foto Alvesgaspar (CC BY-SA 3.0)

Een parasitaire infectie klinkt niet direct als iets wat je leven kan verlengen – eerder integendeel. Toch is dat precies wat er gebeurt bij veldwespen die worden geïnfecteerd door zogeheten ‘veldwespwaaiertjes’. Dat schrijven Italiaanse biologen in Scientific Reports. Werksters van de Franse veldwesp (Polistes dominula), die normaal gesproken enkele weken leven, kunnen met een vrouwelijk waaiertje in hun lijf wel een jaar oud worden, net zo lang als een wespenkoningin.

Waaiertjes zijn insecten die er een parasitaire leefstijl op nahouden. Wereldwijd komen er honderden soorten voor, die onder andere op bijen, cicaden en wespen parasiteren. Het veldwespwaaiertje (Xenos vesparum) is voor het eerst in Nederland waargenomen in 2003. Zowel mannelijke als vrouwelijke waaiertjes brengen het eerste gedeelte van hun leven in een wespenachterlijf door, vertelt entomoloog John Smit van EIS Kenniscentrum Insecten. „Ze bijten zich bij de wespenlarven naar binnen op het moment dat ze zelf triunguline larven zijn. Dat zijn larven die eruit zien als volgroeid insect, met poten en een springstaart. Zo kunnen ze zich verplaatsen.”

Madeachtig uiterlijk

Eenmaal in het wespenlijf vervellen de triunguline larven tot ‘normale’ larven met een madeachtig uiterlijk. „Volwassen waaiervrouwtjes behouden die madevorm”, vertelt Smit. „Mannetjes verpoppen zich tot een insect met waaiervormige vleugeltjes, en komen dan, bij voldoende zonlicht, uit het wespenlijf tevoorschijn, op zoek naar een vrouwelijk waaiertje om te bevruchten.” Die vrouwtjes zitten dan nog wel in een wespenlijf, en steken alleen hun kop naar buiten. „Als ze die kop iets uitrekken, komt ook het broedkanaal vrij te liggen. Daarin vindt de bevruchting plaats.”

Na de bevruchting sterft het mannelijke waaiertje, net als de wesp waarin hij leefde. Smit: „Bij sommige soorten waaiertjes kunnen de vrouwtjes zelfs tijdelijk hun gastheer verlammen, zodat die stil blijft zitten op het moment van de paring.” Bijzonder is dat de levensduur van de veldwespwerkster wordt verlengd door de aanwezigheid van het vrouwelijke waaiertje, schrijven de Italiaanse biologen. Normaal gesproken halen werksterwespen het einde van de zomer niet; alleen de koningin overwintert. Maar tweederde van de met veldwaaiervrouwtjes besmette veldwespen blijkt wel te overwinteren.

Geen nut voor kolonie

Hun leven wordt dus daadwerkelijk verlengd door de aanwezigheid van de parasiet. Geheel uniek is dat niet – zo is uit onderzoek bekend dat de levensduur van vrouwelijke meeltorren die besmet zijn met rattenlintworm tot 40 procent wordt verlengd – maar uitzonderlijk is het wel. De meeste parasieten werken voor insecten in het nadeel: honingbijen die besmet zijn met de varroamijt, bijvoorbeeld, gaan juist sneller dood.

Van nut voor de veldwespenkolonie is de verlengde levensduur overigens niet. De besmette werksters vertonen afwijkend, ‘lui’ gedrag: ze stoppen met werken en komen massaal bijeen, wat de bevruchting van weer een nieuwe generatie waaiertjes mogelijk maakt. De werksters overwinteren vaak samen met een koninginnenwesp, en kunnen in de daaropvolgende lente zo ook weer nieuwe wespenlarven besmetten.