Opinie

Rutte betaalt nu de prijs van gebrek aan verkiezingsstrijd

Formatie Ruttes verkiezingsstrategie was niet gericht op het bevechten van de overwinning. De strijd om de macht vindt nu alsnog plaats, ziet voormalig VVD-strateeg .
Demissionair premier Mark Rutte (VVD) tijdens de verkiezingscampagne.
Demissionair premier Mark Rutte (VVD) tijdens de verkiezingscampagne. Foto Bart Maat/ANP

Als je ergens aanspraak op wilt maken, dan moet je het eerst verdienen. Hoe verdien je iets? Door ervoor te vechten. Dat geldt ook voor macht. De strijd om de macht vindt in onze democratie op vele fronten plaats, maar allereerst tijdens verkiezingen. Winnaars verdienen hun mandaat door de geleverde strijd. Verliezers kunnen door de verloren strijd het verleden van zich afwerpen en opnieuw beginnen. Na de verkiezingsstrijd staat er een nieuwe machtsorde. Er heeft loutering plaatsgevonden.

Verkiezingen zijn zo bezien een loutering van de macht en de samenleving. Het is het moment waarop afgerekend wordt. Waarop oude macht vernederd wordt en nieuwe macht verrijst. Of waar de oude macht door te strijden een nieuwe overwinning en nieuw begin verdient. Een vernieuwd mandaat.

Dat lijkt op ‘catharsis’, het begrip uit het oude Griekenland dat zoveel betekent als de reiniging van de hoofdrolspeler en het publiek, door het drama, het lijden en de strijd. Catharsis is een wezenlijke functie van een democratie. De historicus Niall Ferguson verklaarde zo ook de opkomst van Trump in Amerika: het was een dramatisch moment van catharsis voor heel veel Amerikanen na acht jaar Obama. Gevolgd door een nieuwe catharsis na de vernedering van Trump. Met hopelijk op termijn, na voldoende drama, een gereinigd en gelouterd land.

Bloedige tweestrijd

De verkiezingen van 17 maart leverden geen catharsis. De VVD-strategie was eerder gericht op het ontlopen van de strijd, dan op het bevechten van de overwinning. Denk aan: de laat op gang komende campagne; het omarmen van de tegenstanders, in plaats van het maken van onderscheid; steeds boven de partijen proberen te staan, in plaats van ertussen in het strijdgewoel. En natuurlijk corona, dat alle andere onderwerpen overheerste en ervoor zorgde dat het nooit tot een echte strijd kwam.

Lees ook deze analyse: Rutte wijkt niet, ook niet als dit formeren zwaar bemoeilijkt

Het was een briljante en effectieve strategie, want het was de beste manier om te winnen. Bovendien werd deze zeer gedisciplineerd uitgevoerd. Maar zonder gevolgen zal deze strategie niet blijven. Wanneer je iets niet hebt bevochten, komt het je minder toe. Anderen zullen dit – onbewust – voelen en proberen het afhandig te maken. Wanneer je van verkiezingen geen strijd om de macht maakt, dan gaat die strijd later plaatsvinden.

Dat is wat sinds afgelopen week gebeurt. Wat we zien is de echte strijd om de verkiezingsoverwinning, die voor 17 maart niet heeft plaatsgevonden. Het is de loutering van de macht: de oude of de nieuwe, dat moet nog blijken. In een andere context, na bijvoorbeeld een bloedige tweestrijd tussen Rutte en Kaag, had de Omtzigt-notitie met een sisser kunnen aflopen. Maar dat gebeurde nu niet. Iedere plotwending zorgde voor nieuw drama. Eerst over de notitie. Toen over de leugen. Daarna over de houding.

De enige uitweg is dat na deze strijd – hoe lang hij ook mag duren – de loutering plaatsvindt die nodig is als basis voor de macht. Voor Mark Rutte betekent het dat hij moet vechten voor zijn politieke leven, om zo nog aanspraak te kunnen maken op het premierschap – niet in staatsrechtelijke zin, maar in die zin dat hij de macht verdient en dat deze hem door de geleverde strijd daadwerkelijk toekomt.

Het grootste gevaar dat hij daarbij loopt, is dat hoogmoed in zijn partij sluipt. Hoogmoed die al te bespeuren is, die voor de val komt en die val ook zal versnellen.

De uitkomst is onduidelijk. Want ook anderen strijden nog mee voor de verkiezingsoverwinning. En catharsis kan komen uit het opnieuw bevestigen van de zittende macht, maar juist ook uit de afrekening daarmee. Dan staat er een nieuwe leider op met een nieuw mandaat. Verkregen door strijd.

Nieuwe verkiezingen

Welke lessen moeten hieruit getrokken worden? Ten eerste dat het in een democratie nodig is dat een verkiezing echt ergens over gaat en dat partijen moeten strijden voor hun overwinning, ook als dat niet per se nodig is om te winnen. Ten tweede dat instabiliteit zal voortduren totdat er een echte winnaar opstaat. De rust zal niet terugkeren in Den Haag, totdat er catharsis is en de macht iemand écht toekomt.

Rutte hoeft daarom nog niet te worden afgeschreven en heeft zijn lot deels in eigen handen. Wanneer hij vecht en vervolgens wint, dan heeft hij zijn positie echt verdiend. Of hij verliest en gaat ten onder, en een ander zal zorgen voor de loutering van macht en samenleving die de democratie nodig heeft. Misschien zelfs na een nieuwe verkiezing, waar de overwinning dit keer wel echt bevochten wordt.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.