Op ongewone tijden werken levert steeds minder op

Onregelmatigheidstoeslag Toeslagen voor onaangename werkuren of overwerk? Werkgevers willen hiervan af, want in de 24-uurseconomie wordt immers altijd gewerkt. De laatste jaren is de cao op dit punt voor veel werknemers verslechterd.

Illustratie Stella Smienk

Willem de Wit (60) is al zijn hele leven vrachtwagenchauffeur, de afgelopen zeventien jaar voor winkelketen Blokker. „Het is leuk werk: je gaat bij de winkels langs, maakt een praatje”, vertelt de chauffeur. Wel heeft hij vaak pijn aan zijn schouder doordat hij zware rolcontainers over de klinkers moet duwen. In drukke tijden werkt hij soms tot veertien uur per dag – en dat duurt nog tot hij 67 is.

Een half jaar terug hoorden alle chauffeurs bij Blokker dat een transportbedrijf alle arbeidscontracten overnam, vertelt De Wit. „Ze zeiden: alles blijft hetzelfde. Maar toen we de twee cao’s naast elkaar legden, bleek dat we de vergoedingen die we bij Blokker kregen niet terugzagen.”

Het ging om een onkostenvergoeding van 79 euro per maand en een vergoeding voor woon-werkverkeer van 80 euro per maand. Ook ontdekte De Wit dat de overurenvergoeding bij Blokker beter was: 150 procent van zijn normale uurloon na de eerste twee uur, in plaats van de huidige 130 procent. Per maand ging hij dus zo’n 350 euro netto inleveren, vooral door slechter betaalde overuren. Op een salaris van 2.500 euro netto is dat aanzienlijk.

De Wit denkt dat sommige collega’s het hierdoor nog veel moeilijker krijgen dan hij: „Er zijn mensen met een jong gezin en hoge kosten. Ik hoor wel eens dat ze zich zorgen maken. Ik heb ook collega’s die net een huis hebben gekocht. Zij durven niet te klagen of een andere baan te zoeken. Bij een nieuwe werkgever krijg je niet meteen een vast contract.”

Met behulp van vakbond FNV kregen De Wit en zijn collega’s van Blokker compensatie voor de toeslagen die ze de komende drie jaar mislopen: gemiddeld 4.000 euro bruto per jaar. Zelf kreeg hij zo’n 16.000 euro bruto, 5.333 euro per jaar. „Best veel geld. Maar over drie jaar gaan we dus in de min lopen.”

Meer uren zonder toeslag

Langer doorwerken, werken op feestdagen of in het weekend zonder toeslag, het gebeurt in veel sectoren. Tussen 2015 en 2020 is in een kwart van de cao’s het zogenoemde ‘dagvenster’ – uren zonder toeslag – verruimd. In diezelfde periode zijn in 10 procent van de cao’s de toeslagen voor werken in de avond of het weekend verlaagd. Dat blijkt uit een inventarisatie van werkgeversvereniging AWVN.

FNV herkent dit beeld. Tussen 2012 en 2018 veranderde in 104 van de 730 cao’s waarover de vakbond onderhandelt iets in de onregelmatigheidstoeslag of het dagvenster. In 19 gevallen gingen de toeslagen omhoog, in 26 gevallen omlaag. Bij de andere cao’s werd onder meer het dagvenster verruimd.

Dit speelt met name in de detailhandel. „We zien dat werkgevers in toenemende mate de toeslagen willen afschaffen of verminderen en de dagvensters willen oprekken”, zegt FNV-bestuurder Zakaria Boufangacha. „Supermarkten willen bijvoorbeeld de zondagtoeslag afschaffen, ondanks hun torenhoge winsten.”

De zondag is steeds meer een normale werkdag geworden, verklaart de Vereniging van Grootwinkelbedrijven in Levensmiddelen (VGL). Deze werkgeversorganisatie voor grote supermarkten onderhandelt met het Vakcentrum (vertegenwoordiger van zelfstandige supermarktondernemers) met de bonden over een cao in de supermarktsector. „Horeca en de online boodschappendiensten betalen ook geen toeslag op zondag”, zegt een VGL-woordvoerder. „Daar moeten wij mee concurreren. De verdiensten van supermarkten tijdens de coronacrisis zijn goed geweest, maar dat is incidenteel. Daarbij komt dat het marktaandeel van online boodschappendiensten naar verwachting groeit tot 10 procent in 2025.”

De zaterdagtoeslag werd een paar jaar geleden al afgeschaft bij de supermarkten. Medewerkers op maandag tot zaterdag krijgen alleen nog 50 procent extra tussen 10 uur ’s avonds en 6 uur ’s ochtends. „We leven in een 24-uurseconomie”, zegt de VGL-woordvoerder. „Werknemers doen boodschappen op zondag en willen zelf dan ook werken, niet alleen vanwege de toeslag.” Werkgevers hebben voorgesteld de zondagtoeslag in twee jaar tijd te elimineren en de misgelopen toeslag in het eerste jaar volledig te compenseren.

FNV legt zich hier niet bij neer. „24/7 werken is geen natuurverschijnsel, maar een bewuste keuze van werkgevers die zich vaak achter de consument verschuilen om de grenzen op te rekken”, zegt Boufangacha. „Zij leggen zo de rekening bij de werknemers neer. Gelukkig krijgen wij die voorstellen vaak van tafel, zoals vorig jaar bij de technische groothandels. Maar daar waren wel stakingen voor nodig.”

Misbruikconstructies tegengaan

Waarom wordt het steeds normaler op abnormale tijden te werken? Deels doen we dat zelf, zegt CNV-bestuurder David van Swol. „Als ik een pakketje bestel bij Bol.com, ga ik ook klagen als het er twee dagen later niet is. Gratis verzending vanaf 20 euro: dat komt ergens vandaan. Prijsdruk wordt afgewenteld op werkenden.”

Van Swol doet mee aan het project ‘bestrijding misbruikconstructies in de uitzendsector’ binnen CNV. „Daar zie je dat het heel ver gaat bij grote uitzenders. Dat medewerkers ’s avonds om elf uur een bericht krijgen dat ze de volgende dag niet om zes maar om vijf uur moeten beginnen. Eigenlijk horen ze voor dat eerste uur een toeslag van 50 procent te krijgen, maar veel uitzendkrachten weten dat niet”, zegt Van Swol. Onlangs heeft CNV daarom miljoenen euro’s aan achterstallig loon gevorderd bij grote uitzendbureaus.

Ook Victor Beenen (37), magazijnmedewerker bij Jobe Watersports, krijgt vaak de vraag of hij ’s ochtends eerder kan starten of ’s avonds langer kan doorwerken. Ook werkt hij vaak op zaterdagochtend. Met palletwagen en scanpistool handelt hij orders af, van doosjes met sleutelhangers tot pakketten van zestig kilo. De extra uren kan hij compenseren, maar hij kan niet kiezen wanneer. „In de herfst, als het rustig is, plant mijn manager gewoon vrije dagen in.” Hij krijgt er geen extra geld voor. Terwijl hij er wél iets voor opgeeft, zegt Beemen. „Je komt thuis, bent moe en moet gelijk naar bed. Op vrijdagavond kun je niks doen en zondag ook niet, want om zes uur sta je weer op je werk.”

Door die vele onregelmatige uren komt de balans tussen werk en privé onder grote druk te staan, zegt FNV’er Boufangacha. „Juist in de ochtend of avond kun je er niet zijn voor je gezin. Het heeft ook invloed op je gezondheid en je sociale leven.”

Ook de KNS, de branchevereniging van ambachtelijke slagers, wil van de zondagtoeslag af. De KNS ziet de zondag als ‘reguliere werkdag’, zegt bestuurder Marian Lemsom. „Daar past geen toeslag bij.” De zondagtoeslag is nu 80 procent. „Dat is voor slagers een te grote belemmering om op zondag open te gaan. Voor hun marktpositie moeten ze inspelen op de behoefte van de consument om zeven dagen per week te winkelen”, aldus Lemsom.

Continu gehakt

„Alsof de consument continu gehakt wil kopen”, reageert CNV-bestuurder Van Swol ironisch. Hij zegt dat de KNS klaagt over vergrijzing van het klantenbestand en op zondag de jonge consument wil bereiken. „Als slagers willen aansluiten bij de behoefte van de millennial”, zegt Van Swol, „kunnen ze beter investeren in andere producten, zoals vleesvervangers.”

Als de slagersorganisatie haar zin krijgt, levert een medewerker met een bruto-uurloon van 13 euro op zondag al snel 100 euro in. In ruil biedt de KNS 1,3 procent meer loon en 200 euro eenmalige compensatie. Maar zo’n loonsverhoging levert maar een paar tientjes extra op.

Een 57-jarige werknemer van een vleesgroothandel – die niet met zijn naam in de krant wil – zegt dat dit „heel gevoelig bij werkgevers ligt”. Hij en zijn vrouw werken iedere zondag samen en krijgen die dag 200 procent uitbetaald in uren. Het betekent dat ze op vier doordeweekse dagen maar 5,5 uur hoeven te werken; op de vrije woensdag zorgt hij voor zijn moeder. „Nu komen we op doordeweekse dagen toe aan onze hobby’s, de tuin en de boodschappen”, zegt de slager. „Als de toeslag verdwijnt, moeten we doordeweeks meer werken en die dingen op zaterdag gaan doen, de enige dag dat we vrienden en familie kunnen zien.”

Aan zijn extra uren op zondag verdient de slager ongeveer 390 euro netto per maand. Dat tikt aan op een nettosalaris van 2.100 euro. En wat als de toeslag van zijn salaris afgaat? „Dan kunnen we de hypotheek niet meer betalen”, zegt hij. Het verschil komt neer op 4.800 euro per jaar, bruto misschien wel 7.000 euro. „Ja daar schrik ik wel heel erg van”, zegt hij.

CNV’er Van Swol belt elke dag drie leden en hoort dan vergelijkbare zorgen. „‘Ik heb het gewoon echt hard nodig om mijn zorgverzekering en huur te kunnen betalen’, zeggen ze. Of: ‘Dit is juist het extraatje dat ik zo hard nodig heb.’ En ook: ‘Waarom zou ik anders nog op zondag gaan werken?’”

De werknemer, die 25 jaar zijn eigen slagerij had, vraagt zich af of afschaffen van de zondagtoeslag slagers helpt. „Mijn vrouw heeft bij een slager gewerkt met vier man in dienst en die draaide zondag maar 1.500 euro omzet.” Hij wil maar zeggen: de meeste slagers in kleine steden en dorpen zal het meer kosten dan opleveren als ze op zondag opengaan. Hij denkt dat bij de werkgevers iets anders speelt. „Ze willen gewoon van de toeslag af.”