Profiel

Formatie vastgelopen? Bel Herman Tjeenk Willink

Nieuw kabinet Voor de vierde maal in zijn lange Haagse loopbaan moet Herman Tjeenk Willink (79) een formatie vlot trekken. Hij zal hopen dat het wantrouwen tegen VVD-leider Mark Rutte niet te veel tegen diens persoon gericht is.

Kamervoorzitter Khadija Arib ontvangt informateur Herman Tjeenk Willink in de Stadhouderskamer.
Kamervoorzitter Khadija Arib ontvangt informateur Herman Tjeenk Willink in de Stadhouderskamer. Foto David van Dam

Het heeft iets armoedigs: als een kabinetsformatie in de soep loopt, is altijd maar één persoon die gebeld wordt om het proces vlot te trekken. Herman Tjeenk Willink, de onvermijdelijke Herman Tjeenk Willink. Dat gebeurde dinsdagmiddag voor de vierde maal sinds 1994.

Kennelijk vertrouwen de politiek leiders van nu, die sinds de mislukte verkenning een groot wantrouwen jegens elkaar (en vooral jegens VVD-leider Mark Rutte) koesteren, alleen nog een gepensioneerde bestuurder van 79 jaar.

Tjeenk Willink was weliswaar nooit minister, maar aan ervaring en statuur in het landsbestuur heeft hij geen gebrek. Hij was topambtenaar op Algemene Zaken, voorzitter van de Eerste Kamer, vicevoorzitter (vijftien jaar) van de Raad van State en sinds zijn pensionering in 2012 Minister van staat, een eretitel voor bestuurders en politici met een lange en eervolle staat van dienst. En hoewel actief lid van de PvdA wordt aan zijn politieke distantie en neutraliteit niet getwijfeld – dat waren twee nadrukkelijke voorwaarden van de Tweede Kamer vorige week.

Op het gebied van (stroeve) formatieonderhandelingen heeft Tjeenk Willink zeer specifieke expertise. Hij was er, als jong notulist, al bij in 1972 bij de vorming van het kabinet-Den Uyl. Vier jaar later was hij ambtelijk secretaris bij de moeizame formatie van het kabinet-Van Agt.

Verderop in zijn lange Haagse loopbaan werd Tjeenk Willink driemaal eerder gebeld om formatie-impasses te doorbreken: in 1994 (Paars I), in 2010 (gedoogkabinet Rutte I, met PVV) en vier jaar geleden (Rutte III). Al bij die gelegenheid – hij was reeds 75 jaar – gingen er stemmen op om dat écht Tjeenk Willinks laatste keer te laten zijn. Nu moet hij er toch weer aan geloven.

Niet alle fractievoorzitters waren het dinsdag overigens eens over de poging tot herstel van het huidige formatieproces. PVV-leider Geert Wilders noemde die „het slechtste wat er kan gebeuren”. Volgens hem kan het diepe wantrouwen tussen partijen alleen worden doorbroken door nieuwe verkiezingen. Thierry Baudet van Forum voor Democratie hecht evenmin geloof in de aanstelling van „een soort van externe figuur”. Hij sprak van een „testimonium paupertatis”.

De methode Tjeenk Willink

Niettemin zal een ruime Kamermeerderheid instemmen met de benoeming van Tjeenk Willink. Ervaren Kamerleden weten precies wie ze ermee in huis halen en kennen diens methode en diens denkbeelden.

Hij zal eerst van alle partijen willen horen wat volgens hen de grootste problemen zijn die in de komende kabinetsperiode moeten worden opgelost. Denk aan de coronapandemie, de economische gevolgen daarvan en de stikstofcrisis. Hij zal ingrijpen als de zeventien fractievoorzitters die langskomen al meteen hun concrete oplossingen ervoor op tafel willen leggen. Nee, eerst wil deze informateur weten of alle politici wel steeds over hetzelfde probleem praten. Niet redeneren vanuit de oplossing, maar eerst zo feitelijk mogelijk analyseren wat nu precies het probleem is of wat de problemen zijn.

Herman Tjeenk Willink onderweg naar Kamervoorzitter Khadija Arib op het Binnenhof. Foto David van Dam

Daarnaast zal hij willen weten hoe zijn gesprekspartners aankijken tegen het centrale probleem van deze tijd: het totale gebrek aan vertrouwen. Niet alleen tussen alle andere partijen en de VVD van Mark Rutte, maar breder: tussen de politiek en de kiezer, tussen overheid en burger.

Lees ook: hoe Mark Rutte zelf de formatie in de weg zit.

Daarover schreef en sprak Tjeenk Willink al het nodige in de afgelopen jaren. In zijn spontane toegift bij het eindadvies van de vorige formatie waarschuwde hij bijvoorbeeld dat te veel beleidsvoornemens in het nieuwe regeerakkoord kunnen leiden tot verdere uitholling van het vertrouwen in de politiek en het openbaar bestuur.

In zijn eind 2018 verschenen boek Groter denken, kleiner doen hield hij een pleidooi voor een toegankelijke en integere overheid. Het zijn opmerkingen gemaakt nog voor de Toeslagenaffaire in volle omvang duidelijk werd. Welke partijen straks ook aan de onderhandelingstafel zullen aanschuiven, het herstellen van het onderlinge politieke vertrouwen zal de grote opdracht van de komende formatiegesprekken zijn.

Daarbij geldt voor Tjeenk Willink één principe dat politici die vaker met hem te maken hadden wel kennen. Gebrek aan onderling vertrouwen in de politiek kan voorkomen, vindt de minister van Staat, maar dat moet dan op inhoudelijke en niet op persoonlijke gronden zijn. Want alleen inhoudelijke verschillen van inzicht zijn te overbruggen, persoonlijke afkeer of afkeuring niet. Dat wordt nog wat nu demissionair premier Rutte zich weinig lijkt aan te trekken van de voorwaarde die veel partijen hebben gesteld: meeregeren met de VVD kan alleen als Rutte ermee stopt.