Analyse

‘Prikpauze houdt ons langer gevangen in pandemie’

Vaccinatiestop AstraZeneca Medici kraken het besluit om de vaccinatiecampagne met AstraZeneca tijdelijk stop te zetten bij Nederlanders onder de zestig. Volgens hen zorgt dit voor extra vertraging en onzekerheid.

Een zogeheten XL-vaccinatielocatie van de GGD in Breda, die min of meer model staat voor nieuwe prikstraten in Nederland. Dankzij een verbeterde logistiek kan elke prikker hier nu 60 vaccins per uur toedienen, in plaats van 20.
Een zogeheten XL-vaccinatielocatie van de GGD in Breda, die min of meer model staat voor nieuwe prikstraten in Nederland. Dankzij een verbeterde logistiek kan elke prikker hier nu 60 vaccins per uur toedienen, in plaats van 20. Foto Merlin Daleman

Uit medische en wetenschappelijke hoek klinkt forse kritiek op het tijdelijk pauzeren van het vaccineren met het AstraZeneca-vaccin bij Nederlanders jonger dan zestig jaar. Demissionair minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) besloot daartoe nadat vijf meldingen binnenkwamen van vrouwen tussen de 25 en 65 jaar met een ernstige vorm van trombose, binnen tien dagen na hun inenting. Deskundigen wijzen erop dat een causaal verband niet is aangetoond. Bovendien veroorzaakt de prikpauze juist gezondheidsschade, omdat de kans op infectie met het coronavirus groter is dan de mogelijke bijwerkingen van een vaccin.

„Een politiek besluit en zeer onverstandig”, reageert Robin Peeters, voorzitter van Nederlandse Internisten Vereniging en internist bij het Erasmus MC. „De vaccinatiestrategie is essentieel om uit de pandemie te komen. We merken dat de ziekenhuizen in de regio Rotterdam voller raken, daardoor moeten we andere zorg afzeggen. Het maatschappelijk draagvlak neemt ondertussen af. Nu acuut stoppen met vaccineren voedt de onrust en houdt ons langer gevangen in de pandemie.”

Ook Debbie van Baarle, immunoloog bij het UMCG in Groningen, stelt dat er „medisch-wetenschappelijk weinig reden is” om een prikpauze in te lassen. Van Baarle had liever gezien dat de AstraZeneca-vaccins naar een andere doelgroep zouden gaan en de Nederlanders onder de zestig tijdelijk een ander middel zouden krijgen. „Abrupt stoppen zorgt voor vertraging. Dit weekend waren zorgmedewerkers aan de beurt voor hun AstraZeneca-inenting en die moeten nu weer wachten. Iedereen uit de medische wereld was onaangenaam verrast door dit besluit.”

Het is nu lastiger om uit te leggen waarom vaccineren zo belangrijk is

Robin Peeters, internist in het Erasmus MC

Internist Peeters beaamt dit en pleit ook voor meer flexibiliteit. „Pas de strategie aan in plaats van de vaccinatiecampagne te stoppen. In Zweden gebruiken ze AstraZeneca uitsluitend voor 65-plussers. Daarbij is nog geen bijwerking aan het licht gekomen.” Het tijdelijk pauzeren en weer opstarten zorgt volgens de internist voor onbegrip bij patiënten. „Het is lastiger om uit te leggen waarom vaccineren zo belangrijk is. Sceptici zien in een prikpauze een bevestiging van hun gelijk.”

Demissionair minister De Jonge laat via een woordvoerder weten dat de pauze uit voorzorg is. „Huisartsen gaan gewoon door met prikken van 60- tot 64-jarigen en niet-mobiele thuiswonenden. We verwachten weinig effect op het aantal prikken.” Volgens De Jonge zijn afgelopen week ruim 440.000 prikken gezet; het hoogste weekaantal tot dusver, ondanks de prikpauze die vrijdag werd afgekondigd.

Verspilling voorkomen

In Nederland zijn tot dusver zo’n 400.000 prikken gezet van AstraZeneca. Bijwerkingencentrum Lareb meldde vrijdag vijf meldingen te hebben gekregen van vrouwen die zeven tot tien dagen na hun inenting last kregen van trombose in combinatie met een lage hoeveelheid bloedplaatjes. Een van hen overleed. Nadat De Jonge een voorzorgspauze had ingelast besloot de GGD om tijdelijk helemaal met AstraZeneca te stoppen om verspilling van vaccins te voorkomen.

Ook in andere Europese landen is een zeldzame stoornis in de bloedstelling aangetoond bij gevaccineerden. In het Verenigd Koninkrijk waren dertig trombotische gevallen op achttien miljoen prikken. „Daar vinden ze de risico’s van niet-vaccineren groter dan mogelijke nadelige gevolgen”, zegt viroloog Menno de Jong, werkzaam in het Amsterdam UMC. „Elk middel heeft een risico op mogelijke bijwerkingen en het is belangrijk hier goed zicht op te houden. Maar in het geval van deze erg zeldzame en mogelijke bijwerking leidt niet- of vertraagd vaccineren tot meer slachtoffers, onnodige indirecte druk op de zorg en maatschappelijke lasten.”

Bij trombose raakt een bloedvat verstopt door een stolsel in de aderen of slagaderen. Als dat losraakt, kan het stolsel in de longen terecht komen, waarna een longembolie ontstaat. Trombose is in Nederland een veelvoorkomende aandoening en een belangrijke doodsoorzaak. Vorige maand heeft het Europees Geneesmiddelenbureau EMA geconstateerd dat er geen verband is tussen trombose in het been of in de longen en een vaccin van AstraZeneca. Een verband tussen tromboseklachten en een verlaagd aantal bloedplaatjes kon het medicijnbureau niet uitsluiten.

Beter zou zijn om voor eens en altijd de afweging te maken: we accepteren de mogelijke risico’s of niet.

Menno de Jong, viroloog Amsterdam UMC

Woensdag komt het EMA met een nieuw advies. „Er zal waarschijnlijk geen sluitend bewijs komen dat de bijwerkingen herleidbaar zijn tot de vaccins”, zegt De Jong. „Wat als er straks opnieuw vijf meldingen van trombotische klachten komen? Gaan we dan weer tijdelijk stoppen? Beter zou zijn om voor eens en altijd de afweging te maken: we accepteren de mogelijke risico’s of niet. Bij zestigplussers kunnen we concluderen dat Covid-19 een groter gezondheidsrisico vormt dan deze uiterst zeldzame mogelijke bijwerking. Die inschatting moeten we nu ook maken voor andere groepen.”

Vaccinatiebereidheid

Mogelijk zorgt een inenting voor een reactie in het immuunsysteem, dat daardoor antistoffen aanmaakt tegen de eigen bloedplaatjes. Dat is mogelijk het geval geweest bij drie van de vijf Nederlandse meldingen, die nog worden onderzocht. Bij twee vrouwen zijn in elk geval geen antistoffen aangetroffen in het bloed. De kans dat zij trombose hebben gehad als bijwerking van het vaccin is daardoor zeer klein, stelt Van Baarle. „Die trombose-ontwikkeling kan door zoveel dingen ontstaan: het risico na het gebruik van bepaalde medicatie of anticonceptie is veel groter dan na een inenting. De causaliteit tussen een vaccin is niet uitgesloten, maar zeker ook niet aangetoond.”

Toch snapt de immunoloog ook dat minister De Jonge voorzichtig is. „Hij geeft een signaal af dit serieus te nemen, dat kan een positief effect hebben op de vaccinatiebereidheid. Als twijfelaars lezen dat Duitsland stopt, maar Nederland gewoon verder prikt, dan maakt dat ze wellicht terughoudender. Uit politiek perspectief is zijn voorzichtigheid daarom wel te begrijpen, maar de keerzijde daarvan is dat we opnieuw vertraging oplopen, terwijl mijn verwachting is dat de EMA woensdag adviseert om gewoon verder te vaccineren met AstraZeneca.”

Update (5 april 2021): Dit artikel is uitgebreid met een reactie van een woordvoerder van Hugo de Jonge.