Waarom de mensenrechten altijd verloren in het topvoetbal

Mensenrechten Door corruptie en machtsmisbruik keek niemand in het topvoetbal naar mensenrechten. Zo kwam het WK in Qatar terecht. Wat veranderde er daarna?

Voormalig FIFA-voorzitter Sepp Blatter (rechts) in 2010 met de toenmalige emir van Qatar en diens echtgenote na de toewijzing van het WK voetbal van 2022.
Voormalig FIFA-voorzitter Sepp Blatter (rechts) in 2010 met de toenmalige emir van Qatar en diens echtgenote na de toewijzing van het WK voetbal van 2022. Foto Fabrice Coffrini/AFP

Het wordt ‘de Bunker’ genoemd. Een ruimte in de kelder van het FIFA-hoofdkwartier in Zürich, verdieping min drie. Wanden van aluminium. Een vloer uit lapis lazuli, een blauwe steen die staat voor wijsheid, verlichting en inzicht. Boven de vergadertafel een ovalen hanglamp die doet denken aan een omgekeerd voetbalstadion. Gijs de Jong, secretaris-generaal van de KNVB, weet nog goed dat hij er binnenkwam. „Het is volledig afgesloten. Geen wifi. Geen telefoonverkeer mogelijk. Waanzinnig, echt waanzinnig, dat zoiets ooit nodig was”, zegt hij.

Dit is de ruimte waar alle belangrijke beslissingen bij de FIFA werden genomen, een van de grootste en rijkste sportorganisaties ter wereld. Er is geen direct licht. „Dat moet komen van de mensen die zich hier verzameld hebben”, zei voormalig FIFA-voorzitter Joseph Blatter eens. In 2010 zaten ze met 22 man rond de vergadertafel. Daar werd besloten dat het WK voetbal van 2022 door Qatar georganiseerd mocht worden.

Aan de tafel zat toen Ricardo Teixeira, Braziliaans FIFA-bestuurder. Voorafgaand aan de stemming over het WK 2022 werd 1,8 miljoen euro overgeschreven op de bankrekening van zijn tienjarige dochter. Door een ‘adviseur’ van het Qatar-bid, zou uit een onderzoek duidelijk worden. Een „privéaangelegenheid”, zei Teixeira – maar hij stemde voor Qatar.

De toewijzing van het WK aan de woestijnstaat, waar sindsdien duizenden doden zijn gevallen bij de bouw van WK-faciliteiten, was een product van de Bunker. Wie een WK wilde organiseren moest deze mannen fêteren. Zij, en niemand anders, konden beslissen over de toewijzing van het belangrijkste voetbaltoernooi op aarde. Mensenrechten speelden geen rol. Geld, daar ging het om. Want de Bunker is zelf weer een product van een voetbalwereld die groot werd door corruptie en machtsmisbruik.

Na de toewijzing van het WK aan Qatar ontrolde zich het ‘FIFA-schandaal’. De FBI deed onderzoek, Zwitserse justitie ook. Van de mannen die het WK aan Qatar gunden zitten er veel in de gevangenis. Anderen gingen met pensioen, werden geschorst door de FIFA of zijn overleden. De macht van de Bunker is formeel gebroken, het uitvoerend comité heeft plaatsgemaakt voor een andere machtsstructuur.

Het Nederlands elftal vroeg met protestshirts afgelopen week aandacht voor de mensenrechten in Qatar. Football supports change, stond er. Gijs de Jong van de KNVB noemt het WK in Qatar „een erfenis uit het verleden”. Hoe heeft het zo ver kunnen komen? En wat veranderde er sindsdien?

Lees ook: een legpuzzel van corruptie bij toewijzingen WK’s

De baas van Adidas

Het moderne voetbal is gebouwd op reclame- en sponsorcontracten en de verkoop van exclusieve rechten. Aan televisiezenders voor het uitzenden van voetbalwedstrijden, aan multinationals voor reclameruimte rond het veld en op televisie. Het model komt uit de koker van Adidas-oprichter Horst Dassler. Hij bedacht in de jaren zeventig het idee van ‘sportmarketing’.

Het komt erop neer dat sportbonden zoals de FIFA en het Internationaal Olympisch Comité exclusieve rechten rond hun toernooien als één grote batch gingen verkopen aan een sportmarketingbedrijf. Dat bedrijf knipt de rechten (televisie, reclame, shirtsponsoring) in kleine stukjes en verkoopt die aan de hoogste bieder. Coca-Cola werd in de jaren zeventig de eerste ‘merkpartner’ van FIFA voor 6,7 miljoen euro.

Inmiddels gaat het om veel grotere bedragen. De FIFA verdiende ongeveer zes miljard dollar aan het laatste WK voetbal, in Rusland, vooral via deals over televisierechten. Landen die een WK mogen organiseren kunnen ook miljarden verdienen. Engeland, dat ook het WK van 2022 wilde binnenhalen, berekende dat de economie met vier miljard euro zou worden gespekt.

De sportmarketing bleek ook een monster dat de sport in de staart beet. Horst Dassler richtte de sportmarketingfirma ISL (International Sport and Leisure) op. Van machtige vrienden in de sport kreeg hij opdracht na opdracht. Waar het misging: er moest altijd smeergeld worden betaald.

De begrafenis van de Adidas-baas in april 1987, beschreven in het Duitse boek Drie strepen tegen Puma(2017), is de meest treffende illustratie van de nauwe banden tussen sportbestuur en commercie. Achter zijn kist liepen drie bestuurders die de sport nog jarenlang in hun greep zouden hebben. João Havelange, FIFA-voorzitter van 1974 tot 1998 en IOC-lid. Juan Antonio Samaranch, van 1980 tot 2001 voorzitter van het Internationaal Olympisch Comité. Joseph Blatter, FIFA-voorzitter van 1998 tot 2015.

Controle op de afspraken tussen het sportmarketingbedrijf en de bonden was er nauwelijks. Het was een gesloten systeem van mannen die elkaar steeds grotere sommen geld toeschoven. Het smeergeld, de corruptie – ze nestelden zich in de haarvaten van de sport. Het werd normaal om steekpenningen te betalen voor sponsordeals en het recht om toernooien te organiseren.

De lijntjes waren altijd kort. Ricardo Teixeira bijvoorbeeld, de man wiens dochter 1,8 miljoen kreeg van de Qatar-ambassadeur, is de voormalig schoonzoon van João Havelange. In 2012 onthulde de Zwitserse aanklager dat zij tijdens hun termijn bij de FIFA samen meer dan 41 miljoen dollar aan smeergeld betaald hadden gekregen. Door sportmarketingbureaus.

Hoe meer geld er te verdienen was aan toernooien, hoe interessanter ook het organiseren van zo’n toernooi. Voormalig FIFA-bestuurder Chuck Blazer heeft er talloze verklaringen over afgelegd bij de FBI, dat het zogenoemde ‘FIFA-schandaal’ grotendeels heeft ontdekt. Blazer was een man van de Bunker, een enorme verschijning die soms met een papegaai op de schouder liep. Door en door corrupt.

Blazer gaf toe dat er tijdens de toewijzingen van de WK’s in 1998 (Frankrijk) en 2010 (Zuid-Afrika) sprake was van omkoping. Tijdens een hoorzitting in de Verenigde Staten, in 2013, vertelde Blazer bovendien dat hij en anderen smeergeld hadden gekregen voor de toewijzing van de televisierechten van de Amerikaanse Gold Cup in 1996, 1998, 2000, 2002 en 2003. De Gold Cup is een toernooi voor landen uit Noord- en Midden-Amerika en het Caribisch gebied. Justitieonderzoeken en de boeken FIFA, van fair play tot vuil spel van Ken Bensinger en FIFA Maffia van Thomas Kistner zouden aantonen dat het toernooi uit de grond werd gestampt met één reden: de organisatoren wilden smeergeld van marketeers losmaken om het in eigen zak te steken.

Zo diende de sport jarenlang als persoonlijke bank voor een handvol sport- en marketingbazen. De geheimhouding van de Bunker maakte hen bijna onschendbaar. „Mensenrechten? Die zijn natuurlijk altijd volkomen ondergesneeuwd door alle corruptie in die kringen. Gelukkig is dat nu veranderd”, zegt Theo van Seggelen, die namens spelersvakbond FIFPro in de Human Rights Advisory Board van de FIFA zat.

Het Verdrag van Amsterdam

De KNVB heeft zich heel lang afzijdig gehouden van internationale sportpolitiek, vertelt Gijs de Jong. Als secretaris-generaal is hij verantwoordelijk voor contacten met de FIFA en UEFA. „Corruptie en onderlinge lijntjes maakten het moeilijk om voet aan de grond te krijgen in die kringen”, zegt hij.

Totdat de KNVB bond voelde dat de oude voetbalorde wankelde en besloot om een statement te maken. In 2014, tijdens het 125-jarige bestaan van de KNVB, zat het Olympisch Stadion in Amsterdam vol met sportbestuurders van de FIFA en de UEFA – het was in de periode dat het ene na het andere corruptieschandaal bij de FIFA werd ontdekt.

Voor het eerst pleitten KNVB-bestuurders daar voor meer sociaal leiderschap in het voetbal. Ze riepen FIFA en UEFA op om het ‘verdrag van Amsterdam’ te tekenen. Er moest extra aandacht komen voor de strijd tegen racisme, vrouwenrechten moesten beter worden beschermd. En: bij toewijzing van WK’s en EK’s moesten organisatoren verplicht worden om zich te verantwoorden voor de mensenrechten in hun land.

Er werd geluisterd, ook na druk van anderen. Het nieuwe FIFA-bestuur – Blatter werd geschorst – begreep ook wel dat er iets moest veranderen. Zowel de FIFA als de Europese bond UEFA eisen nu een mensenrechtenparagraaf bij de toewijzing van een toernooi. . Alle FIFA-leden, 211 landen in totaal, mogen stemmen. In 2018 werd het WK van 2026 toegewezen aan de Verenigde Staten, Canada en Mexico, dat het bid van Marokko versloeg. Theo van Seggelen was erbij: „Het verschil met vroeger was groot. Dit gebeurde open en transparant.”

Gijs de Jong is het ermee eens. De biedingen van de VS, Canada en Mexico, en dat van Marokko, waren volledig openbaar. De stemming zelf werd direct zichtbaar op een groot scherm. En natuurlijk: ook nu kunnen in theorie stemmen worden ‘gekocht’ door betalingen aan officials. Ex-FIFA-baas Blatter is berucht om zijn cadeaus en het uitdelen van ‘ontwikkelingsgeld’ aan kleine voetballanden, zodat ze op hem zouden stemmen voor een nieuwe termijn als president.

Lees ook: waar staat het Oranje van Frank de Boer, nu het EK snel dichterbij komt?

Dat is zo, zegt Gijs de Jong, maar: „Er mogen meer dan tweehonderd landen meestemmen. Het is heel lastig om een meerderheid van die stemmen te kopen. Dat was met de 22 leden van het uitvoerend comité veel makkelijker. In mijn ogen gaat de toewijzing van het WK echt beter. Er is nu wél aandacht voor mensenrechten. Ik durf te zeggen dat er sprake is van oud en nieuw leiderschap bij de FIFA.”

Nieuwe gevaren

De KNVB stemde zelf op Marokko. Het was een soort eerbetoon aan het land waar veel voetballers in Nederland hun wortels hebben. Stimulering ook van de Marokkaanse voetbaleconomie. Maar Marokko is ook een land waar verschillende mensenrechtenactivisten, onafhankelijke journalisten en demonstranten in de gevangenis zitten. Het toont dat mensenrechten nooit de énige variabele zijn bij de keuze voor een organiserend WK-land. De Jong: „Van alle FIFA-leden zijn er veel die niet beantwoorden aan onze standaarden over mensenrechten. Dat wil niet zeggen dat we er nooit zullen voetballen. Belangrijk is dat er een stok achter de deur is om de situatie te verbeteren.”

Nieuwe gevaren zijn er ook, ziet Theo van Seggelen. „Steeds meer clubtoernooien worden georganiseerd in landen met een slechte reputatie op mensenrechtengebied”, zegt hij. Hij doelt onder meer op de Spaanse voetbalbond die veertig miljoen euro kreeg voor het organiseren van bekerwedstrijden in Saoedi-Arabië. De Italiaanse Supercup die in hetzelfde land werd gespeeld, voor vele miljoenen die de Italiaanse bond in eigen zak stak.

Europees topvoetbal in het land waar vrouwen een achtergestelde positie hebben. Waarvan het regime verantwoordelijk wordt gehouden voor de moord op de journalist Jamal Khashoggi. Volgens de Amerikaanse inlichtingendienst CIA en een rapport van de Verenigde Naties gaf de Saoedische kroonprins Mohammed Bin Salman zelf opdracht tot die moord, die in oktober 2018 plaatsvond op het Saoedische consulaat in Istanbul. De kroonprins zelf ontkent.

Het was deze Mohammed Bin Salman die begin januari de huidige FIFA-president Infantino ontving om te praten over „de belangrijke rol die voetbal kan spelen als een verenigende factor in de regio”. In dezelfde periode ontbond de FIFA een onafhankelijke mensenrechtencommissie, onder protest van de commissie zelf, die vindt dat mensenrechten meer dan ooit onder druk staan.

Infantino verscheen in een promotievideo van het Saoedische ministerie van Sport. De FIFA-baas zei: „Dit land heeft een geweldige cultuur. Vrouwen mogen hier nu voetballen. De wereld moet dit zien. Er is veel veranderd de laatste jaren”.

Correctie (6 april 2021): in een eerdere versie van dit artikel stond dat Jamal Khashoggi werd gedood in Saoedi-Arabië. Dat gebeurde in het Saoedische consulaat in Istanbul, Turkije.