Analyse

Beschadigde Rutte kan in de formatie geen kant op

Kamerdebat Mark Rutte gaat door als premier, maar is zwaar beschadigd uit het debat gekomen. Een motie van wantrouwen haalde het niet, maar een motie van afkeuring kreeg een ruime meerderheid. Hoe het verder moet met de formatie weet niemand.

VVD-leider Mark Rutte tijdens het debat. Misschien wel het eenzaamste moment in zijn carrière als premier.
VVD-leider Mark Rutte tijdens het debat. Misschien wel het eenzaamste moment in zijn carrière als premier. Foto David van Dam

De Tweede Kamer had om antwoorden gevraagd, maar kreeg die niet. De Kamer had vertrouwen willen krijgen, maar kreeg dat niet. En de Kamer had willen horen hoe het verder moet met de formatie, maar creëerde alleen maar meer verwarring.

Demissionair premier en fractievoorzitter Mark Rutte (VVD) stond aan het einde van het debat, middenin de nacht, nog overeind. Een motie van wantrouwen, ingediend door PVV-leider Geert Wilders, haalde geen meerderheid, omdat de gevallen coalitie van Rutte III (VVD, CDA, D66 en ChristenUnie) die niet steunde. Rutte zei: „Ik ga door als minister-president.”

Maar Rutte is zwaar beschadigd uit het debat gekomen. Een motie van afkeuring, ingediend door de beoogde coalitiepartners D66 en CDA, haalde wel een ruime meerderheid. Daarin staat dat Rutte „ernstige schade” aan het formatieproces én aan de relatie tussen overheid en burger heeft berokkend. „U heeft Rutte hiermee politiek onthoofd”, zei Wilders tegen mede-indiener Sigrid Kaag (D66). Kaag zei het zo: „Ik zou er mijn conclusies aan verbinden.”

Maar Rutte verbond er geen conclusies aan. Hij bood zijn excuses aan, om de onwaarheid die hij had verteld over een gesprek met de ex-verkenners. Daar moest de Kamer het mee doen. Als het de bedoeling van Kaag en Hoekstra was om Rutte uit eigen beweging te laten aftreden, dan is dat mislukt. Hoe dan ook: Rutte kan niet op de oude voet verder. Behalve de VVD stemden alle Kamerfracties voor: een uiting van grote woede.

Vertrouwen geschaad

De Tweede Kamer stelde in het debat meteen de vertrouwensvraag: had Rutte echt niet geweten dat er in zijn gesprek met de ex-verkenners Annemarie Jorritsma (VVD) en Kajsa Ollongren (D66) wel degelijk over Pieter Omtzigt was gesproken? Rutte had dat vorige week vrijdag glashard ontkend. Maar, zo bleek donderdagochtend, het was er wel degelijk over gegaan.

Vorige week toonde Ollongren per ongeluk een notitie aan een fotograaf, waarin stond: „Positie Omtzigt, functie elders”. Omtzigt speelde een hoofdrol in het blootleggen van de Toeslagenaffaire, waar het kabinet-Rutte III om was afgetreden. De Kamer had alle gespreksverslagen van de fractievoorzitters opgevraagd. In het verslag van het gesprek met Rutte stond dat er over de positie van het CDA gepraat was. Letterlijk stond er: „Wellicht is er meer tijd nodig. Als Wopke meer stemmen heeft dan Omtzigt, gaat dat helpen. Je moet wat met Omtzigt: minister maken.”

Een verweer uit het handboek-Rutte dat hem al vaak van pas was gekomen

Ruttes verweer was dat hij er „geen herinnering aan” had, en dat hij dus niet gelogen had. Het was een verweer uit het handboek-Rutte, dat hem al zo vaak van pas was gekomen, zoals bij de vragen over de Teevendeal, de dividendbelasting, of de burgerdoden bij Hawija. De Kamer hoonde zijn woorden dan ook weg. Ook Sigrid Kaag (D66) en Wopke Hoekstra (CDA) waren scherp in hun afwijzing. „Hier scheiden onze wegen”, zei Kaag. Hoekstra, die het opnam voor zijn fractiegenoot, „een 24 karaats Kamerlid”, had het over een „totale rotzooi”.

Lees ook: De andere Mark Rutte toonde zich

Rutte werkte zichzelf verder in de nesten toen hij op een vraag van Thierry Baudet antwoordde dat hij op donderdagochtend half 8 „via via” was getipt dat de Omtzigt-aantekening in het verslag van zijn gesprek stond. Rutte weigerde de bron te onthullen. De Kamer reageerde hier woedend op. Alle fractievoorzitters hebben evenveel rechten, waarom heeft Rutte er meer? De ophef hierover leidde niet alleen tot verder isolement van Rutte, maar ook tot procedureel geharrewar. Moest deze zaak nu ook nog worden uitgezocht? De Kamer wist het niet, maar liet de kwestie uiteindelijk lopen. In het vervolg van het debat toonde Rutte meer zelfvertrouwen. En de woorden van Hoekstra en Kaag werden minder fel, naarmate de avond vorderde. Kaag had het over „bezinning en reflectie” tijdens de Paasperiode.

Gigantische schade

Wat begon als een principieel debat – de Kamer trok een grens omdat over een collega is gesproken én omdat Rutte daar aantoonbaar onwaarheid over had gesproken – oogde steeds meer als een tactisch debat. Partijen wéten dat ook na dit debat verder geformeerd zal moeten worden. De schade aan de kabinetsformatie was voor dit debat al gigantisch. Partijen hebben woensdag maximale openheid geëist van de verkenners, maar hebben daarmee in veel gevallen ook hun eigen positie beschadigd.

Een formatie zonder de VVD, de grootste partij, is getalsmatig vrijwel niet mogelijk. Ook toen Rutte zo alleen stond als donderdagavond, misschien wel het eenzaamste moment in zijn carrière als premier, had hij die troef nog op zak.

Ruttes verdedigingslinie was niet geloofwaardig voor de Kamer. Zeker niet nadat ex-verkenner Kajsa Ollongren zich ook al niet bleek te herinneren of er over Omtzigt was gesproken. De opmerking over de ‘functie elders’ was door een ambtenaar van het ministerie op papier gezet, zei ze. De Kamer leek het nauwelijks te geloven.

Sigrid Kaag stelde aan het begin van het debat, net als velen, de vertrouwensvraag. Rutte moest de Kamer ervan zien te overtuigen dat hij de waarheid sprak. Maar gaandeweg leek het debat steeds minder over die vraag te gaan. Uit niets bleek dat de Kamer zijn verhaal geloofde. Maar uit de veranderende houding van de fracties bleek dat Rutte psychologische twijfel had weten te zaaien.

In het debat toonde Rutte zich de overlevingskunstenaar die hij vaak is. Hij verdedigde een onhoudbare stelling, en overleefde de acute crisis. Maar de schade van het debat kan enorm zijn voor de formatie van een nieuw kabinet, en zijn positie.

Hoe het verder moet met die formatie, weet niemand. Zolang er nog een VVD-leider is die Mark Rutte heet, lijkt de rest van de Kamer er geen enkel vertrouwen meer in te hebben. Kaag noemde het „niet vanzelfsprekend” dat Rutte gewoon doorgaat met het initiatief in de formatie. Een coalitie met een linkse partij is onmogelijk, gelet op de zware woorden in dit debat. Over rechts gaat ook niet.

Lees ook: Rutte verliest regie over formatie