„Ik verkoop een iPhone Xs”. laat een Rus weten in de rij bij een Applewinkel in Moskou in 2018. Russen hebben jarenlang van vrij internet genoten, maar die verworvenheid staat steeds meer onder druk.

Foto EPA

‘Pedofilie bestrijden? Nee, Poetin wil met internetregels critici de mond snoeren’

Interview In Rusland vindt een krachtmeting plaats tussen de autoriteiten en grote techbedrijven. Internetjurist Sarkis Darbinjan: „Rusland is erop gebrand Amerikaanse techbedrijven uit de markt te duwen en gebruikers naar Russische bedrijven te lokken.”

Internetjurist Sarkis Darbinjan van het Centrum voor Digitale Rechten in Moskou. Foto digitalrights.centre

Het Runet, zoals Russen hun internet liefkozend noemen, staat steeds verder onder druk. Deze week benadrukte het Kremlin opnieuw dat westerse technologiegiganten als Twitter, Facebook en YouTube zich aan de wet moeten houden willen zij blokkades voorkomen. „Als je onze regels niet accepteert, dan kun je hier niet werken”, zei woordvoerder Dmitri Peskov. Uitvoerder van die regels is internetwaakhond Roskomnadzor, de federale dienst die toeziet op media en communicatie. Eerder deze maand vertraagde het de laadsnelheid van Twitter, in een poging het bedrijf te dwingen kritische tweets en accounts te verwijderen. Die actie mislukte. Deze donderdag beginnen Apple en Samsung met de voorinstallatie van Russisch apps op tablets en smartphones.

Het is een kat-en-muis-spel, ziet Sarkis Darbinjan. Darbinjan is internetjurist bij het Centrum voor Digitale Rechten in Moskou en medeoprichter van Roskomsvoboda, een non-profit die zich inzet voor een vrij internet.

Acht u een Twitterblokkade, waarmee Roskomnadzor dreigt, mogelijk?

„Zeker. Het bedrijf heeft de afgelopen jaren vaker dreigementen ontvangen. Roskomnadzor wil dat het zich aan de wettelijke restricties houdt en eist dat blokkades van verboden websites automatisch worden uitgevoerd. Ook is de dienst kwaad over de waarschuwingen die Twitter plaatst bij tweets van staatsmedia die propaganda verspreiden.”

Een volledige Twitterblokkade lijkt voorlopig van de baan. Waarom?

„Het blokkeren van een bedrijf als Twitter is technisch lastig en heeft onvermijdelijk impact op het functioneren van andere sites. Zo’n 40.000 andere internetdomeinen ondervonden problemen. Roskomnadzor noch Twitter gaven duidelijke verklaringen over het voorval en het is onduidelijk of er achter de schermen compromissen zijn gesloten. Maar het Kremlin blijft dreigen.”

LinkedIn werd in 2016 geblokkeerd. Waarom juist deze bedrijven?

„De Russische markt van Twitter en LinkedIn vertegenwoordigt minder dan 1 procent van de gebruikers wereldwijd. Roskomnadzor kiest met opzet bedrijven die in Rusland minder populair zijn en waarvoor burgers niet massaal de straat op zullen gaan.”

Tot zover hadden grote spelers als Facebook en YouTube weinig te vrezen. Gaat dat veranderen?

„De risico’s voor het Kremlin zijn erg groot, zowel economisch als politiek. YouTube is een van de populairste diensten in Rusland, grote staatsbedrijven als Gazprom adverteren er. Daarnaast wil de overheid voorkomen dat grote groepen passieve burgers politiek ontwaken, wanneer de platforms die zij gebruiken uit de lucht worden gehaald. Ik denk niet dat het Kremlin nu al door zal pakken.”

President Poetin waarschuwt voor schadelijke uitwassen als pedofilie, drugs en oproepen tot zelfmoord. Is dat zijn grootste zorg?

„Nee, het gaat er uitsluitend om critici de mond te snoeren. Sinds de Navalny-demonstraties eerder dit jaar is die wens nog groter. In 2012 lanceerden de autoriteiten een zwarte lijst voor websites die zij schadelijk achten. Sindsdien is de doos van Pandora verder open gegaan en is het aantal blokkades bijna vervijfvoudigd, meestal zonder tussenkomst van de rechter. Dankzij de nieuwe wetten is dat nog makkelijker geworden.”

Darbinjan doelt op ambitie van de Russische autoriteiten om een ‘soeverein internet’ te creëren, waartoe vanaf 2019 de Wet op informatie meermaals werd aangepast. Officieel zijn de amendementen bedoeld om het Russische internet te „beschermen tegen externe dreigingen”. Daartoe opende Roskomnadzor datzelfde jaar een zogenoemd Centrum voor Monitoring.

Wat is dat voor centrum?

„Het is verantwoordelijk voor de ‘technische eliminatie van dreigingen’. Vroeger moesten netwerkbeheerders blokkades handmatig uitvoeren. Middels dit centrale beheersysteem kan Roskomnadzor zelfstandig en automatisch netwerken controleren. Het heeft overigens niet de beste specialisten in dienst, want die zijn lang niet altijd bereid om voor de overheid te werken.”

De jurist denkt dat internationale techbedrijven de belangen van hun gebruikers boven dat van het Kremlin zullen blijven plaatsen. Tegelijk ziet hij dat ze proberen de autoriteiten middels kleine compromissen tevreden te houden, om zo problemen te voorkomen. Een voorbeeld is de voorinstallatie van Russische apps op smartphones, waarmee Samsung en Apple akkoord gingen. Vanaf deze donderdag krijgen gebruikers bij aankoop van mobiel of tablet automatisch de keuze om Russische apps te installeren, waaronder apps van de Russische techgigant Yandex en van de overheid.

Wat is de bedoeling daarvan?

„Rusland is erop gebrand Amerikaanse techbedrijven uit de markt de duwen en gebruikers naar Russische bedrijven als Yandex te lokken, die zich wel aan de wet houden. Als gebruikers de keuze hebben, zullen die westerse applicaties boven Russische alternatieven verkiezen.”

Hoe zit het met de mogelijkheid het internet lokaal af te sluiten, zoals elders al gebeurt?

„Het is een enorme inbreuk op burgervrijheden. In tegenstelling tot Kazachstan en Wit-Rusland is die maatregel in Rusland nog niet erg in zwang. Het wordt belangrijker in geval van de uitbraak van massaprotesten. Wanneer het Kremlin inziet dat de huidige restricties niet afdoende zijn om het internet te controleren, zal het naar die optie grijpen.”

Hoe ziet u de toekomst voor VPN’s, waarmee blokkades kunnen worden omzeild?

„VPN-verbindingen zijn ontzettend populair in Rusland. Drie jaar geleden werd een wet aangenomen om ze aan banden te leggen, maar die is op plank blijven liggen. Gezien alle activiteit is het denkbaar dat de jacht op VPN’s wordt heropend. In de Doema werd hier onlangs op gehint. Maar ook dan zullen nieuwe manieren opduiken om restricties te omzeilen. Russen hebben jarenlang van vrij internet genoten en konden zelf hun dienstverleners uitzoeken. Ze zijn niet bereid dat zomaar op te geven.”

Rusland vervolgt burgers actief wegens hun online gedrag. Maakt u zich zorgen?

„Absoluut. We leven in een post-truth tijdperk en zien dat het aantal vervolgingen toeneemt. Burgers krijgen boetes, maar nu ook celstraffen en nieuwe wetten zijn in de maak. Dat leidt tot zelfcensuur en angst.”