Reportage

Nederlandse feministe Aletta Jacobs inspireert Argentijnen

Aletta Jacobs In Buenos Aires wordt een audio-theatertour over de Nederlandse arts en feministe Aletta Jacobs gehouden. „Dit theaterstuk komt op het juiste moment voor Argentinië.”

Affiche van audio-theatertour Aletta Jacobs pionera

De avond valt en het leven op het Houssay plein, vernoemd naar de beroemde Argentijnse fysioloog en Nobelprijswinnaar Bernardo Houssay, barst los. Kinderen hangen aan klimrekken, jongeren trappen een balletje en pal voor de grote medicijnenfaculteit aan het plein klinkt vrolijke muziek en gejuich ter ere van de diploma-uitreiking van jonge artsen. Bij de ingang aan het hek hangt een poster met de aankondiging in het Spaans van een audio-theatertour over het leven van de Nederlandse feministe Aletta Jacobs. ‘Aletta Jacobs, pionera’ staat erop. Een groep van zo’n twintig mensen met koptelefoons op en mondkapjes voor schuifelt onder leiding van gids Lucia Aduriz rustig over het plein. Terwijl er om hen heen van alles gebeurt, houdt Aduriz foto’s van Aletta Jacobs omhoog en vertelt over het leven van de beroemde feministe. Plotseling blijft de groep staan bij een reeks stenen pilaren met bustes erop. „Kijk goed”, horen de deelnemers een stem zeggen via hun koptelefoon. „Valt het jullie niet op dat hier alleen maar bustes van mannelijke artsen staan?”

„Ik had nog nooit van Aletta Jacobs gehoord”, zegt de 24-jarige Daira Yaconis, die meedoet aan de audio-theatertour. „Maar haar verhaal als eerste afgestudeerde vrouw aan de universiteit en arts met de eerste praktijk voor vrouwen is indrukwekkend. Haar strijd voor vrouwenrechten was meer dan honderd jaar geleden, maar er zijn veel overeenkomsten met de huidige situatie van vrouwen in Argentinië.”

Aletta Jacobs, pionera op het Houssay plein in Buenos Aires Foto Ariel Jacobsen/NIBA

Universeel

Hoewel Aletta Jacobs (1854-1929) in een andere tijd leefde en Nederlandse was, is haar verhaal universeel. En dus is haar strijd inspirerend voor de vrouwenstrijd in Argentinië, die zo’n vijf jaar geleden geleden losbarstte na de zoveelste gruwelijke verkrachting van een jonge vrouw met dodelijke afloop. Dat zag ook de in Buenos Aires wonende Nederlandse producent van de audio-theatertoer, Silvia Rottenberg. Rottenberg is verbonden aan het Nederlands Instituut in Buenos Aires (NIBA) en organiseert verschillende activiteiten waaronder culturele projecten. „In Argentinië is al een paar jaar deze zogeheten groene golf gaande”, zegt ze. „Vrouwen uit alle leeftijdsgroepen en klassen strijden niet alleen voor gelijke rechten en het recht op abortus, maar ook tegen de vele verkrachtigingen en feminicides.” Het idee ontstond om vanuit deze actualiteit iets te doen rondom de Nederlandse feministe Aletta Jacobs. Omdat er geen bestaand theaterstuk was, ging het instituut samen met de Argentijnse dramaturge Cecilia Meijide aan de slag. „Ze heeft het verhaal van Aletta Jacobs ver-Argentijnst en heeft zich laten inspireren door de honderden brieven die bewaard zijn gebleven van vrouwen over de hele wereld die schreven aan Aletta Jacobs”, zegt Rottenberg. „Ze stelden haar vragen over bijvoorbeeld geboortebeperking en het beëindigen van zwangerschap, of over hun lichaam. Jacobs was de eerste arts die werkelijk aandacht had voor de anatomie van het vrouwenlichaam, tot dan toe ging dat alleen over de man.”

‘Waarom staan er geen vrouwen tussen de beelden van artsen op dit plein?’

De brieven aan Jacobs vormen een rode draad in de tour. Het zijn vragen die nog altijd actueel zijn in het huidige, oerkatholieke Argentinië, waar abortus tot voor kort streng verboden was. „Dit theaterstuk komt op het juiste moment voor Argentinië”, zegt gids Lucia Aduriz, die het publiek over het plein op sleeptouw neemt. Tussen de chaotische taferelen van de vrijdagavond door – er wordt op het plein zumba gedanst, geschermd, geborreld en gegeten – zijn er stiltes in de audio-theatertour waarbij de deelnemers geconfronteerd worden met de ongelijkheid van vrouwen. Zo spreekt Aletta Jacobs de deelnemers rechtstreeks toe ‘vanuit de hemel’, waarbij haar stem wordt vertolkt door de beroemde Argentijnse actrice Cristina Banegas. „Zien jullie die beelden daar aan de voorkant van de medische faculteit? Waarom staan er geen vrouwelijke artsen tussen?” vraagt Jacobs het publiek.

Machocultuur

De Argentijnse vrouwenbeweging mag dan vorig jaar na een lange strijd een historisch succes hebben geboekt toen abortus werd gelegaliseerd, er valt nog genoeg te bevechten. Moord op vrouwen komt in Argentinië bijvoorbeeld buitengewoon vaak voor: gemiddeld wordt hier om de dertig uur een vrouw vermoord omdat ze vrouw is. „Ik voel me vaak niet veilig op straat. Er moet hier nog heel veel verbeterd worden voor vrouwen, we leven in een machocultuur”, zegt deelneemster Daria Yaconis.

Guilda Bona (56) beaamt dat en zegt diep geraakt te zijn door het stuk: „Vooral ook omdat het op dit plein, vlakbij het ziekenhuis en de medische faculteit wordt opgevoerd, en gaat over de eerste vrouwelijke arts met een praktijk voor vrouwen. Ik realiseer me hoe lang wij vrouwen al strijd voeren. We hebben hier in Argentinië een vrouwelijke president gehad, en er zijn vrouwen op hoge posities, maar het zijn uitzonderingen.”

Lees ook deze recensie over de herinneringen van Aletta Jacobs

Met strakke blik houdt de gids nu foto’s omhoog van de universiteit waaraan Aletta Jacobs studeerde. Daarna volgen foto’s van haar medestudenten, uitsluitend mannen. Rosa Spanto (65), met rood mondkapje voor en een wandelstok in haar hand, moet door het optreden vanavond terugdenken aan wat ze zelf in 1980 meemaakte. Ze werkte toen als boekhoudster bij een grote bank. „Ik probeerde daar een betere positie te krijgen, ik was namelijk te hoog opgeleid voor het werk dat ik deed. Toen ik uiteindelijk de moed had en vroeg om salarisverhoging, werd dat afgewezen. ‘Omdat je vrouw bent’, was de uitleg.”

Groot is de belangstelling voor de audio-theatertour, die de hele maand maart, de maand van de vrouw, wordt opgevoerd tijdens de weekenden in Buenos Aires. Al maanden zijn de theaters gesloten wegens Covid, maar een opvoering in de buitenlucht is wel toegestaan.

Tijdens de tour krijgen de vrouwen opdracht om netjes te gaan zitten volgens de regels van toen: met de benen over elkaar. Aan de mannen worden kennisvragen over onder meer vrouwenrechten gesteld. Opnieuw klinkt de stem van Aletta Jacobs door de koptelefoons. Ze vraagt het publiek waarom haar vrouwelijke collega-artsen uit Argentinië niet aanwezig zijn op het plein. Waar is bijvoorbeeld een buste of standbeeld van de Argentijnse arts en feministe Cecilia Grierson, een tijdgenote van Jacobs? „Het wordt tijd dat we ook onze eigen vrouwelijke helden gaan eren”, zegt gids Lucia Aduriz. De deelnemers knikken. Het wordt hoog tijd dat de ruimte op het plein gedeeld gaat worden met de vrouwelijke medische helden van Argentinië, zodat de herinnering aan hen hier ook een plek krijgt.

Aletta Jacobs pionera. Inl. alternativateatral.com