‘Het grote risico van de sneltesten is dat je de zaken verergert’, zegt Britse expert

Zelfsneltesten Sinds woensdag zijn zelfsneltesten bij enkele apotheken te koop. De Britse hoogleraar biostatistiek Jon Deeks is sceptisch. „Er is veel bewijs dat veel mensen die negatief testen bij de sneltest, wel degelijk besmettelijk zijn.”

Fieldlab Evenementen voerde zaterdag het negende praktijkonderzoek uit met 5.000 toeschouwers bij Nederland-Letland.
Fieldlab Evenementen voerde zaterdag het negende praktijkonderzoek uit met 5.000 toeschouwers bij Nederland-Letland. Foto Robin Utrecht

Voordat de vaccins de verlossing brengen, moeten ‘zelf-sneltests’ verlichting geven. Grootschalige inzet van sneltesten maakt over een paar maanden misschien evenementen mogelijk. De individuele zelftesten, die sinds woensdag te koop zijn bij enkele apotheken en straks in de supermarkt moeten liggen, helpen volgens minister Hugo de Jonge (VWS, CDA) bij het „veiliger werken en studeren”.

Het is alleen de vraag of sneltesten die zware rol kunnen dragen, zegt Jon Deeks, hoogleraar biostatistiek aan de universiteit van Birmingham: „We moeten heel voorzichtig zijn, want de betrouwbaarheid van de sneltesten is beperkt.”

Met een groep collega’s heeft Deeks 64 onderzoeken naar sneltesten geanalyseerd, in het kader van een zogeheten Cochrane review waarbij internationale wetenschappers regelmatig het kaf van het koren scheiden in medisch onderzoek.

„De sneltesten werken redelijk goed bij met mensen met symptomen van Covid-19: de beste testen vinden vier van de vijf gevallen”, zegt Deeks over de studie die vorige week is gepubliceerd. „Bij personen zonder klachten vind je globaal maar de helft van de gevallen. Veel minder dus.”

Antigeen

Deeks en zijn collega’s hebben alleen gekeken naar de sneltesten die door getrainde medewerkers worden afgenomen in bijvoorbeeld teststraten. Niet naar de zelftesten, omdat daar nog niet veel onderzoek naar is gedaan. De Nederlandse studie op grond waarvan minister De Jonge onlangs besloot zelftesten in Nederland toe te laten, is bijvoorbeeld pas het eerste grote onderzoek naar de betrouwbaarheid van zelftesten.

Beide soorten testen werken overigens hetzelfde: ze reageren op een antigeen, een eiwit van het coronavirus. Om dat te detecteren draai je een wattenstaafje (swab) een aantal malen rond in de neus en stopt dat in een flesje met een vloeistof dat goed geschud moet worden. De vloeistof druppel je op een teststrook en vervolgens moet je vijftien tot dertig minuten wachten. Als er een streepje verschijnt, dan test je positief – zoals bij een zwangerschapstest.

Minder betrouwbaar

Zelftesten gelden als minder betrouwbaar – ook bij De Jonge – omdat consumenten gemiddeld genomen minder behendig zijn dan testspecialisten. „Voor veiliger werken en studeren wordt de mindere betrouwbaarheid ondervangen door regelmatig te testen”, schrijft De Jonge in antwoord op vragen van de Tweede Kamer. Met meer testen ontdekken meer mensen dat ze besmet zijn, is zijn redenering, en als die vervolgens in zelfisolatie gaan, remt dat de verspreiding van het virus.

Je moet mensen die negatief hebben getest wel waarschuwen dat ze toch Covid kunnen hebben.

„In gevallen waarin je anders niemand zou hebben gevonden, is ieder geval dat je vindt met sneltesten natuurlijk een verbetering”, vindt hoogleraar biostatistiek Deeks. „Maar je moet mensen die negatief hebben getest wel waarschuwen dat ze toch Covid kunnen hebben. Als zij bijvoorbeeld niet langer aan afstand houden doen, is dat riskant. Het grote risico van de sneltesten is dat je de zaken verergert. ”

U legt de nadruk op de risico’s van het sneltesten, andere experts op de voordelen. Hoe komt het dat experts het hierover zo oneens zijn?

„Doordat we niet weten hoe je testen evalueert. We zijn excellent in het evalueren van vaccins en geneesmiddelen en besteden heel veel geld aan goede studies daarvoor, maar tests behandelen we als tweederangsburgers. Er wordt nu veel slechte wetenschap bedreven, waarbij mensen kijken naar de data en zeggen: ‘Kijk, die testen werken, want ze vinden mensen die veel virus bij zich hebben. Het is niet erg dat we de rest missen.’

Lees ook: Binnenkort bij de supermarkt of drogisterij: de zelftest. En dan?

„Dat is niet waar. Er is veel bewijs dat veel mensen die negatief testen bij de sneltest, wel degelijk besmettelijk zijn – of op het punt staan dat te worden. Je kunt vandaag weinig virus hebben, maar dat kan morgen veel zijn – of zelfs vanavond. Als je een besmettelijke persoon naast een niet-besmettelijke persoon zet, dan kunnen we het verschil niet vaststellen; daar hebben we nog geen test voor. Je kunt zeggen wie meer waarschijnlijk besmettelijk is.”

In welke gevallen vindt u de sneltesten wel nuttig?

„Als mensen klachten hebben. Bijvoorbeeld in teststraten, waar de bezoekers veel sneller een uitslag krijgen dan met een PCR-test en bij een positief resultaat eerder in zelfisolatie kunnen gaan. Ik ken ook een huisarts in Nederland, die ze gebruikt bij patiënten met symptomen: met een positieve uitslag weet je vrij zeker dat iemand besmet is. Overigens, bij een negatief resultaat moet je alsnog een PCR-test doen om meer zekerheid te krijgen.”

Zijn sneltesten een goede manier om de samenleving meer te openen?

„De vraag is wat je doet met de mensen die negatief getest hebben en die toch besmet kunnen zijn. Afstand houden is bij een muziekfestival erg lastig, terwijl dat wel moet. Of sportwedstrijden. Er is net een publicatie verschenen over twee grote uitbraken bij sportteams in de VS. Tegen de sporters was steeds gezegd: je moet afstand blijven houden. Maar deze jonge mensen dachten na een negatieve test: I am fine. Een negatieve test heeft een ontremmende werking op mensen. Ze worden minder voorzichtig. Dus ik zie niet hoe je testen goed kunt gebruiken bij evenementen.”

En op scholen en universiteiten?

Daar zul je de gebruikelijke voorzorgsmaatregelen moeten blijven nemen: afstand houden, ramen en deuren openzetten, noem maar op. Dat moet absoluut!

Bestuurders en bijvoorbeeld bedrijfsartsen staan onder druk om groen-licht-testen toe te gaan staan, dus om iedereen die negatief heeft getest toe te laten. Wat zou u tegen hen willen zeggen?

„Wees moedig, houd de rug recht, zeg nee. Het Britse geneesmiddelenbureau heeft de sneltests toegestaan voor rood-licht-testen, dus om besmette mensen te vinden en die in quarantaine te laten gaan. En terecht! Voor groen-licht-testen heb je een test nodig met een heel hoge gevoeligheid, die een heel groot deel van de positieve gevallen vindt. We hebben zulke uitstekende testen voor griep en malaria. Dus ik heb de hoop dat we straks ook zulke goede Covid-testen hebben. Maar nu zijn die er nog niet.”