Gevaccineerd? Daar mag de baas niet zomaar naar vragen

Werkvloer Mogen werkgevers naar een vaccinatiebewijs vragen? Dat ligt ingewikkeld, zeggen juristen. Allerlei rechten en plichten botsen.

Illustratie Rik van Schagen

‘We mogen er niet naar vragen en dat gaan we dus ook niet doen.” De woordvoerder van BrabantZorg, een organisatie met 35 locaties voor ouderenzorg, is beslist. En als de werknemer uit vrije wil laat weten al dan niet gevaccineerd te zijn? „Dan doen we daar niets mee.”

Nu ruim 1,5 miljoen mensen gevaccineerd zijn – met name kwetsbare groepen en zorgpersoneel – komt de vaccinatie voor de gemiddelde werknemer dichterbij. Hoe gaan werkgevers ermee om dat zij niet weten wie op de werkvloer al dan niet gevaccineerd is – en wie dus een hoger risico loopt besmet te worden of iemand te besmetten?

Navraag bij bedrijven en zorginstellingen toont grote terughoudendheid bij werkgevers om personeel te vragen naar een vaccinatiebewijs. Van de Gezondheidsraad, die minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) hierover adviseert, zou die vraag „in principe” en onder strenge voorwaarden gesteld mogen worden. De overheid dient daarbij toezicht te houden op de „gerechtvaardigde inzet” van vaccinatiebewijzen door private partijen.

Pascal Besselink, arbeidsrechtjurist bij juridisch dienstverlener DAS, benadrukt dat in dit advies geen sprake is van vaccinatieplicht. „Ik verwacht ook niet dat zo’n verplichting er komt. Maar er zullen zich zeker dilemma’s gaan voordoen op de werkvloer met betrekking tot een vaccinatiebewijs.”

Want wat gebeurt er als een werknemer weigert zo’n bewijs te overleggen? Mag die dan niet meer komen? De werkgever is verplicht zich in te spannen toch tot een werkbare situatie te komen, bijvoorbeeld thuis of op een andere afdeling.

Maar als dat niet lukt? Besselink: „Dan wordt het arbeidsrechtelijk interessant. Je zal als werkgever loon moeten doorbetalen aan je werknemer. Deze vragen zijn nu nog allemaal theorie, maar ze zullen snel praktijk worden.”

Vertrouwen in God

Werkgevers die overwegen hun werknemers naar een vaccinatiebewijs te vragen, stuiten op conflicterende verboden en plichten. Enerzijds kan een werknemer die geen vaccinatiebewijs wil overleggen zich beroepen op grondrechten, zoals de onaantastbaarheid van het lichaam. Ook kunnen er religieuze redenen zijn: sommige christenen ervaren vaccinaties als een gebrek aan vertrouwen in God.

Bovendien staat de Europese privacywetgeving AVG een werkgever niet toe „bijzondere persoonsgegevens” vast te leggen – en bijhouden wie wel en niet gevaccineerd is, valt hieronder, volgens Besselink. „De AVG is heel strikt. Verwerken van bijzondere persoonsgegevens mag alleen in uitzonderingssituaties, bijvoorbeeld wanneer de werknemer uitdrukkelijk toestemming geeft. Maar dat is weer problematisch, want wat is toestemming in een afhankelijkheidsrelatie?”

Werkgevers zijn dus wettelijk zeer beperkt in hun mogelijkheden te vragen naar een vaccinatiebewijs. Daar staat tegenover dat een werkgever ook de algehele verplichting heeft te zorgen voor een gezonde en veilige werkplek. Hoe kun je aan die zorg voldoen wanneer werknemers straks weer samen op kantoor werken en niet duidelijk is wie er gevaccineerd is?

Lees ook: Het vaccinatiebewijs wordt in hoog tempo ontwikkeld, maar over ethische vragen wordt amper gesproken

Philadelphia, een landelijke zorginstelling voor mensen met een verstandelijke beperking, is net als BrabantZorg niet van plan werknemers te gaan vragen naar een vaccinatiebewijs. De instelling vindt dat de wet daar onvoldoende ruimte voor biedt. Ze waarborgt de „gezonde en veilige werkplek” volgens een woordvoerder door de standaard hygiënemaatregelen aan te houden: handen wassen, schoonmaken en ventileren van de woningen van cliënten. Voorlopig dragen de medewerkers ook nog mondkapjes.

Een woordvoerder van Philadelphia schat dat 80 procent van de werknemers zich laat vaccineren. Niet dat ernaar gevraagd wordt, maar de meeste werknemers zijn er open over. „We hebben heel algemeen voorlichting gegeven en uitgelegd dat het vaccin de kans verkleint om ziek te worden. Maar we benadrukken ook dat het ieders eigen keuze is.”

Stel dat ouders van een bewoner van Philadelphia eisen dat hun kind, met een zwakke gezondheid, alleen hulp krijgt van een medewerker die gevaccineerd is. Wat dan? „Bij Philadelphia hebben wij dat nog niet meegemaakt”, zegt de woordvoerder. „We zullen zeker met de ouders in gesprek gaan. Maar als samenleving moeten we leren omgaan met een bepaalde mate van onzekerheid. Niet alleen in de zorg.

Zwakke gezondheid

Wat zou BrabantZorg doen wanneer kinderen eisen dat hun moeder, met een zwakke gezondheid, alleen wordt verzorgd door iemand die gevaccineerd is? Een woordvoerder: „Daar kunnen wij niets mee. Bewoners krijgen ook gewoon bezoek van mensen van wie we niet weten of ze gevaccineerd zijn. We houden ons aan de huidige hygiënemaatregelen.”

Het advies van de Gezondheidsraad stelt dat een „belangenafweging” moet worden gemaakt als een organisatie overweegt mensen een vaccinatiebewijs te vragen. Besselink: „Ten eerste moet gekeken worden naar de noodzakelijkheid – is de maatregel gerechtvaardigd? Tweede punt van aandacht is de proportionaliteit – is dit een geschikt middel om het doel te bereiken? Ten slotte moet de ‘subsidiariteit’ overwogen worden – zijn er nog andere, minder ingrijpende opties?” De arbeidsjurist denkt dat de verplichting een vaccinatiebewijs te tonen in de meeste gevallen strandt op deze punten, behalve in de zorg.

Bij bedrijven buiten de zorgsector lijkt de kwestie van het vaccinatiebewijs op kantoor amper te spelen. „Daar zijn we nog niet mee bezig geweest”, aldus snoepwinkelketen Jamin. Winkelketen Action heeft nog geen standpunt over het vaccinatiebewijs. Een medewerker van Waterland Accountants & Adviseurs in Purmerend laat weten dat ze op kantoor niet naar een vaccinatiebewijs zullen vragen. „We zijn maar met twintig man en er is hier een heel informele sfeer. Ik weet zelf nog niet eens of ik me wil laten vaccineren.”

MKB-Nederland en VNO-NCW zeggen in „het huidige arbeidsrecht” geen mogelijkheden te zien voor werkgevers om werknemers te vragen naar een vaccinatiebewijs. Volgens de werkgeversorganisaties is het niet bewezen dat je niet meer besmettelijk bent na een vaccinatie. „Het vragen naar een vaccinatiebewijs op de werkvloer is daarom op dit moment gewoon niet aan de orde.”