RIVM schakelt journalisten in voor voorlichtingsklussen

Pers Omdat pers en overheid tegenover elkaar kunnen komen te staan, ligt samenwerking gevoelig. Toch gebeurde dat dinsdag bij het RIVM.

Journalist Milou Deelen in een filmpje van het RIVM.
Journalist Milou Deelen in een filmpje van het RIVM.

Het RIVM betaalt journalisten voor voorlichtingsklussen, terwijl terughoudendheid daarbij volgens de regels van de overheid geboden is. Kan dat? En wat betekent het voor de onafhankelijkheid van journalisten, die zich hiervoor laten betalen?

Dinsdag organiseerde het RIVM een online „live sessie” met als thema: de rekenmodellen die het instituut bij de bestrijding van de pandemie gebruikt. Modelleur Jacco Wallinga en Jaap van Dissel schoven aan om vragen te beantwoorden. Het RIVM wil burgers uitleggen hoe de modellen tot stand komen, en hoe je er een advies op baseert.

Als presentator werd wetenschapsjournalist Diederik Jekel ingehuurd. Journalist Milou Deelen maakte voor de bijeenkomst een video waarin ze een RIVM-modelleur interviewt. In de aanloop naar de sessie deelde ze op haar Instagramaccount (15.000 volgers) alvast een „sneak peak” van haar bijdrage. „Hoi, mijn naam is Milou Deelen”, stelt ze zich voor. „Ik ben journalist.”

Onder die post ontstond direct discussie: was dit wel journalistiek?

1 Om wat voor samenwerking gaat het hier?

Het RIVM huurde twee journalisten in. Deelen, die freelance werkt voor Vice, werd enkele weken geleden benaderd. Het RIVM vroeg haar modelleur Don Klinkenberg te interviewen, omdat Deelen (25), zo zegt ze zelf, „jong” is „en weinig van modellen weet”. De afspraak was dat zij haar volgers zou oproepen vragen in te sturen. Zo kon het RIVM „mensen buiten de eigen bubbel bereiken”. Het RIVM heeft na die oproep „geholpen” met de selectie van de vragen, zegt de woordvoerder, het instituut had „geen invloed op de vragen zelf ”.

Deelen zal de video volgens afspraak via haar sociale media verspreiden. Dat ze zich in het filmpje voorstelt als journalist is haar eigen inbreng. „Zo stel ik me altijd voor.”

Jekel presenteerde de sessie dinsdag, hij is freelance wetenschapsjournalist. Hij legde eigen vragen en publieksvragen aan RIVM’ers voor, die vooraf met het RIVM zijn besproken. Jekel maakte daarnaast een uitlegvideo over modellen. „Daarin ben ik 100 procent vrij geweest.”

2 Mag het RIVM journalisten voor dergelijke klussen inhuren?

Dat mag onder voorwaarden. Het ‘Richtsnoer inhuur journalisten’ schrijft voor dat de Rijksoverheid „altijd (zeer) terughoudend” moet zijn met het verstrekken van opdrachten aan journalisten „waarmee zij ieder moment in een andere verhouding kan komen te staan”. Maar het laat de afweging daarover in de meeste gevallen aan de departementen zelf over. Als voorbeeld geeft de richtlijn dat een sportjournalist (meestal) zonder bezwaar door het ministerie van Sociale Zaken kan worden ingehuurd, terwijl dat bij Volksgezondheid, Welzijn en Sport „gevoeliger ligt”. „Bij twijfel niet doen!”

Het RIVM laat weten dat het hier een „korte klus” betreft, en dat VWS is ingelicht. „Ons beleidsterrein”, zegt de woordvoerder, „is feitelijk gezien volksgezondheid en milieu”. Milou Deelen „zit daar ver vanaf.” Ze schrijft over seksualiteit en feminisme. „Voor Diederik Jekel ligt dat wellicht iets anders, al is zijn terrein ook vooral de wetenschap, en niet zozeer de volksgezondheid.” De woordvoerder draait het om: „Als we journalisten al zouden willen paaien, zijn er betere kandidaten te bedenken.”

Jekel zelf ziet zijn journalistieke rol in deze pandemie veeleer in „uitleggen”, dan in „onthullen” – daarom botst de klus niet. „Maar als ik straks misstanden bij het RIVM tegenkom, ga ik die niet uit de weg.”

3 Doet het RIVM dit vaker?

Ja. Het RIVM betaalde Deelen en Jekel eerder dit jaar voor eenzelfde sessie. De woordvoerder: „Wij hebben superspecialisten in huis die niet altijd de vertaalslag naar het grote publiek kunnen maken.” Jekel heeft eerder kritiek geuit dat het RIVM te weinig met de buitenwereld communiceert, hij voelt zich geroepen om de „complexe materie in normale mensentaal uit te leggen”. Jekel voelt zich naar eigen zeggen vrij te vragen wat hij wil – en er is „geen enkele afspraak” over dat wat hij in de toekomst zegt of schrijft over het RIVM. „Maar mocht deze sessie vragen oproepen over mijn rol en mijn onafhankelijkheid, dan stop ik er natuurlijk mee.”