Waarom het toeslagendrama geen thema werd in de campagne

Verkiezingen De ‘zittende macht’ had tijdens de verkiezingscampagne nauwelijks last van de Toeslagenaffaire. Politieke partijen en het electoraat hadden andere prioriteiten. Journalisten vonden het onderwerp lastig.

Premier Mark Rutte tijdens het RTL-debat in gesprek met gedupeerde Kristie Rongen (tweede van links).
Premier Mark Rutte tijdens het RTL-debat in gesprek met gedupeerde Kristie Rongen (tweede van links). Beeld RTL

‘Ongekend onrecht’ heette het rapport over de Toeslagenaffaire. Tienduizenden burgers werden ten onrechte als fraudeurs bestempeld. De Belastingdienst achtervolgde hen op brute wijze met navorderingen. De overheid overtrad zeker dertien keer diverse wetten. En de rechterlijke macht bewoog soepel mee. Maar tijdens de verkiezingscampagne speelden de menselijke drama’s en de door een parlementaire commissie geconstateerde „crisis in de rechtsstaat” geen rol van betekenis.

Lees ook: ‘Toeslagenaffaire voedde het cynisme over politiek’

Leiders van de coalitie partijen (VVD, CDA, D66 en ChristenUnie ) meden het onderwerp. De lijsttrekkers van de oppositiepartijen kwamen grotendeels met hun vertrouwde thema’s: migratie (PVV), klimaat (GroenLinks), ongelijkheid (PvdA) of zorg (SP). Stellingen voor tv-debatten die door de partijen mochten worden aangedragen, gingen daarover – of over de coronacrisis, niet over de toeslagen. Zo’n beetje de enige die nog herinnerde aan het drama was Kristie Rongen, alleenstaande moeder van drie kinderen, met een schuld van 92.000 euro. Tijdens het eerste debat, bij RTL, op 1 maart stond zij oog in oog met VVD-leider Mark Rutte. Zij vroeg hem waarom hij niet was opgestapt zoals Eric Wiebes (VVD) en Lodewijk Asscher (PvdA) wel hadden gedaan. Rutte erkende dat de Toeslagenaffaire een „debacle” was, maar zei trots te zijn op wat er in de tien jaar onder zijn leiding was bereikt.

Al direct na de verkiezingen van 17 maart manifesteerde zich tot in het buitenland verbazing over de afwezigheid van het thema. Hier en daar stak het gevoel de kop op dat met name de VVD te gemakkelijk was weggekomen. Oud-D66-leider Jan Terlouw verzuchtte bij talkshow OP1 over het toeslagendrama: „Toch gek dat die kwestie zo weinig indruk heeft gemaakt op de bevolking.” Tv-presentator Tim Hofman twitterde: „Stel, je was slachtoffer in het toeslagenschandaal, zet de tv aan en ziet de VVD winnen en 35 zetels halen.” Op de voorpagina van de Deense krant Politiken verscheen een stuk over Rutte. Daarin stond: „Kan men herkozen worden als men tienduizend onschuldige families heeft beschuldigd van sociale fraude? Mark Rutte kan het.”

Hoeder van de Grondwet

Wie zoekt naar de verklaring van de verdwijning van de Toeslagenaffaire in de campagne stuit op drie fenomenen: iets wat ‘politieke dynamiek’ wordt genoemd, de manier waarop media keuzes maken en de moeilijkheid om de invloed van bureaucratie en technologie goed ter discussie te stellen.

Van Dam was voorzitter van de commissie die het toeslagendrama onderzocht. Het rapport Ongekend Onrecht dat onder zijn leiding werd geschreven, leidde tot de val van het kabinet. Van Dam, die in het verleden wel eens van de partijlijn afweek zoals bij het kinderpardon, stond onverkiesbaar op de CDA-lijst (plaats 47). Tijdens zijn – onsuccesvolle – persoonlijke campagne profileerde hij zich als „hoeder van de Grondwet” en vroeg hij aandacht voor thema’s als de bescherming van burgers tegen de overheid, het thema van het toeslagenrapport. Veel interesse in zijn onderwerp was er niet, zegt hij. Wat hij wel begrijpt. „Veel mensen”, zegt hij, „hebben door corona nu eenmaal andere dingen aan hun hoofd en moeten soms vechten voor hun bestaanszekerheid. Bovendien speelde misschien een rol dat partijen, misschien ook wel de mijne, er weinig belang bij hadden om op de toeslagen in te gaan.”

SP-Kamerlid Renske Leijten was samen met CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt de parlementaire aanjager van het toeslagendossier. De vele voorkeursstemmen die beiden kregen (samen goed voor zeven Kamerzetels) worden daaraan toegeschreven, al moest Omtzigt tijdens de campagne vanwege oververmoeidheid voortijdig afhaken. Leijten vertelt: „Veel buitenlandse journalisten belden me met vragen over Rutte: hoe kun je hoofdverantwoordelijke zijn in zo’n enorm schandaal en toch de verkiezingen winnen? Mijn antwoord: omdat er tijdens de campagne weinig vragen over zijn gesteld.”

D66, dat zich normaliter profileert met rechtsstatelijke thema’s, had twee staatssecretarissen op het netelige dossier zitten. Het CDA ging aanvankelijk in de aanval op de VVD met de ‘Rutte-doctrine’, de veronderstelde neiging van de premier om belangrijke informatie achter te houden. Maar diezelfde premier zette het CDA klem, door binnenskamers te dreigen zoveel informatie openbaar te maken, dat zou uitkomen dat de CDA-top Kamerlid Omtzigt als mede-aanjager van de Toeslagenaffaire lastig vond. Exit Rutte-doctrine als aanvalswapen voor het CDA.

Lees ook: ‘Hoe overheid en burger elkaar kwijtraakten’

Ontzetting enigszins weggeëbd

Maar er speelde meer dan alleen politiek gemanoevreer, merkte Leijten. De eerdere ontzetting bij het publiek bleek wat weggeëbd. Staccato somt het Kamerlid het soort reacties op dat ze in de campagne tegenkwam. „Eén: alle gedupeerde ouders hebben toch dertigduizend euro gekregen – wat overigens niet klopte. Twee: het kabinet is toch gevallen, dus het is toch voorbij? Drie: het toeslagendrama is verschrikkelijk, maar gelukkig is het mij niet overkomen. Vier: die kwestie begon toch met fraude door Bulgaren – wat overigens niet zo was – terecht dat dit is aangepakt!” Van discriminerende opmerkingen richting migrantengroepen heeft Leijten overigens weinig gemerkt, zegt ze.

Het SP-Kamerlid ging ook bij zichzelf te rade. Afgesproken was dat lijsttrekker Lilian Marijnissen het thema ter sprake zou brengen in een bredere boodschap van ‘Eerlijke overheid, eerlijke politiek, eerlijke huren en eerlijke zorg’. Zou de affaire binnen de SP-campagne daarmee wel zichtbaar blijven? Kon Leijten zelf nog iets doen? „Wat ik niet wilde”, vertelt ze, „was de ellende van de ouders uitbuiten voor eigen politiek gewin. Dan wordt het veel te plat.” Wel was het Kamerlid gevoelig voor initiatieven van gedupeerden. Toen slachtoffers uit de eerste groep waarmee ze ooit naar de Belastingdienst was gegaan, haar belden om samen campagne te voeren, vond Leijten dat „supertof”.

Onderwerp paste niet in format

Een van de tv-rubrieken die lof kreeg voor haar pittige aanpak van lijsttrekkers was Nieuwsuur. Een uur lang ondervroeg een presentator een lijsttrekker over allerlei thema’s, daarbij geholpen door drie kiezers van de betreffende partij. Opvallend: de Toeslagenaffaire kwam nauwelijks aan bod; alleen bij Wopke Hoekstra gebeurde dat enigszins toen het ging over de gebrekkige informatievoorziening over het onderwerp aan de Kamer. Vooral in de uitzending met Mark Rutte viel de afwezigheid van het thema op.

„In de aanloop naar de campagne”, vertelt hoofdredacteur Joost Oranje, „heeft ons programma ontzettend veel aandacht besteed aan de toeslagen en de slachtoffers. Maar in het format voor de verkiezingsuitzendingen paste dat thema minder goed. We wilden per uitzending een rode draad formuleren en die via verschillende thema’s invullen.” Bij Rutte was dat thema leiderschap en de al dan niet nagekomen beloftes van de VVD-leider.

Daarnaast twijfelde de Nieuwsuur-redactie over de toegevoegde waarde van „weer een gesprek” met de premier over de toeslagen, aldus Oranje. „Rutte had er de maanden daarvoor al veel over gezegd. We waren bang dat ook wij steeds dezelfde antwoorden zouden krijgen. Het leek ons daarom kansrijker om hem te bevragen over andere belangrijke thema’s. Bovendien was er bij RTL al die veel bediscussieerde confrontatie geweest van Rutte met Rongen. Dat gaf ons het gevoel: Daar komen wij toch niet meer overheen.”

Tijdens de evaluatie van de uitzending met Rutte was er bij de redactie „ongemak” geweest, aldus Oranje. „We vroegen ons af hoe we de toeslagen toch een rol hadden kunnen laten spelen. Dan hadden we, concludeerden we, de hele uitzending eraan moeten wijden, met vragen als: Hoe gaat u het vertrouwen tussen burgers en politiek herstellen? Maar dat paste niet in ons specifieke format.”

Dominique van der Heyde, chef van de parlementaire redactie van de NOS, vond het „best lastig” om de Toeslagenaffaire een goede plek te geven in de verslaggeving. „Het ging om een specifieke groep die bij de Belastingdienst tussen wal en schip was gevallen. Iedereen vindt het schandalig, maar toch is het wat anders dan bijvoorbeeld het grote gebrek aan woningen.” Verder is de ‘crisis in de rechtsstaat’ zo’n groot onderwerp, dat daar amper strijd over was, aldus Van der Heyde. „Natuurlijk vindt iedereen het hard nodig om die crisis aan te pakken. Iedereen wil meer transparantie. Nou, dank u wel! Maar wat kun je daarmee in de verslaggeving waarbij je zoekt naar verschillen tussen partijen?”

Te dicht op de macht

Naast politieke en journalistieke overwegingen speelde er nog iets anders. Het onderwerp zelf – de impact van de bureaucratie en haar technologie – blijkt moeilijk te politiseren. De commissie die naar uitvoeringsorganisaties had gekeken, constateerde dat er in de politiek daarvoor weinig belangstelling is. Scherpe debatten over uitvoeringskwesties was de commissie niet tegengekomen.

CDA-Kamerlid Omtzigt ging in zijn boek Een nieuw sociaal contract een stap verder. Hij hekelde het onvermogen van politici om de macht van het technisch denken te doorbreken. „Het [belasting]stelsel is zo ingewikkeld dat beleidsmakers het zelf niet begrijpen, laat staan eerlijk en transparant kunnen uitleggen. (…) De modellenwereld is in Nederland totaal dominant als het gaat om koopkracht, om de coronacrisis, om de stikstof en om het klimaatbeleid.” Al even kritisch is Omtzigt over de media. Ze zitten volgens hem „te dicht op de macht”. De gevolgen van de navorderingen werden volgens hem mede daardoor veel te laat opgemerkt door media.

Vlak voor de verkiezingen daagde Omtzigt Rutte op Twitter uit voor „een debat over de inhoud”. „Over hoe we de rechtsstaat versterken, een volgend toeslagenschandaal voorkomen.” Rutte ging niet op de uitnodiging van Omtzigt in.

Correctie (12 mei 2021): Aanvankelijk stond aan het begin van dit stuk dat de overheid „zeker dertien wetten” overtrad. De overheid overtrad echter in zeker dertien gevallen diverse wetten. De tekst is aangepast.