Lanseloet na zeven eeuwen ontmaskerd

Ophef Maakte Lanseloet van Denemarken zich in de veertiende eeuw schuldig aan ontoelaatbaar gedrag?

Lanseloet_ met Sanderijn, de jonge maagd op wie hij verliefd is.

Lanseloet_

met Sanderijn, de jonge maagd op wie hij verliefd is.

Op de website neerlandistiek.nl is een discussie ontstaan over een mogelijk #metoo-geval in de Middelnederlandse literatuur. Want wat gebeurt er nou eigenlijk precies in het befaamde ‘abele’ toneelstuk Lanseloet van Denemarken uit de veertiende eeuw? De sleutelscène van het verhaal speelt zich offstage af: Lanseloet doet alsof hij doodziek is, Sanderijn zoekt hem op in zijn privévertrek. Wat daar gebeurt ziet het publiek niet. Maar dat Sanderijn in dat vertrek haar maagdelijkheid verliest, is duidelijk, want dat vertelt ze later zelf.

Heeft Lanseloet haar overweldigd? Of heeft ze ingestemd met de seks? De specialisten op het gebied van de Middelnederlandse literatuur zijn het daar niet over eens.

Remco Sleiderink (Universiteit Antwerpen) kaartte de zaak een paar jaar geleden al eens aan, in een column op neerlandistiek.nl. Volgens hem is er sprake van verkrachting. Hij schreef: „Tot nu toe is echter zelden vanuit dit specifieke standpunt naar de tekst gekeken. Literatuurwetenschappers hebben vooral oog voor de ‘tragiek’ van het verhaal [...]. De term ‘verkrachting’ wordt daarbij zelden gebruikt.”

Recente schandalen

Afgelopen maand plaatste Cécile de Morrée (Radboud Universiteit) haar interpretatie van het toneelstuk op de website. Net als bij recente schandalen spelen in dit toneelstuk scheve machtsverhoudingen een rol. Lanseloet is van hoge adel, Sanderijn is een meisje van lagere komaf en bovendien in dienst van het hof. Ook als Lanseloet haar niet zou hebben overweldigd, zou er sprake kunnen zijn van (sociale) dwang. Dat Sanderijn nergens zegt dat ze is overweldigd doet er volgens De Morrée niet toe. Ze noemt het een mythe dat verkrachtingen gepaard gaan met fysiek of verbaal geweld.

De Morrée richt haar pijlen onder andere op Ludo Jongen (Universiteit Leiden) die eerder op de website met nog weer een heel andere interpretatie kwam. Jongen vindt dat je er met veertiende-eeuwse ogen naar moet kijken. Volgens hem volgt de plot van het stuk het Middeleeuwse motief van de ‘amor hereos’: het idee dat mensen doodziek kunnen worden van liefdesverdriet, dat ze daaraan kunnen sterven en dat er dan maar één remedie is: met het object van de verliefdheid naar bed gaan. Volgens Jongen stemt Sanderijn toe in de seks, omdat ze niet wil dat Lanseloet sterft.

Misleid of verkracht

In de discussie hierover wordt uiteraard ook aan close reading gedaan. Wat zeggen de personages precies? Wat bedoelen ze daarmee? Ook daar verschillen de meningen van de experts. Verderop in het toneelstuk vertelt Sanderijn in de vorm van een parabel wat er gebeurd is: een boom staat in bloei, een valk komt omlaag, rooft een van de bloemen, vliegt ermee weg. Volgens Ludo Jongen gaat dat over het verlies van haar maagdelijkheid. Volgens Cécile de Morrée beschrijft die parabel een verkrachting.

En als Sanderijn zegt dat ze het „sonder danc” gedaan heeft, zijn er ook twee interpretaties mogelijk. ‘Sonder danc’ kan ‘tegen mijn wil’ betekenen, maar het betekent soms ook: ‘zonder er dank voor te krijgen’. In het eerste geval zou Sanderijn verkracht zijn, in het tweede geval alleen maar misleid.