Ook westerse bedrijven voelen Chinese woede

Oeigoeren en het Westen Kledingbedrijven uit Europa en de VS liggen in China onder vuur omdat ze kritisch zijn over de katoenpluk in de regio Xinjiang. De Chinese woede valt samen met westerse sancties.

Werknemers van een katoenplantage in Xayar in Xinjiang, oktober 2020. Een vijfde van de wereldwijde katoen komt uit Xinjiang.
Werknemers van een katoenplantage in Xayar in Xinjiang, oktober 2020. Een vijfde van de wereldwijde katoen komt uit Xinjiang. Foto Hu Huhu / Xinhua via AFP

In China is donderdag een hevige campagne losgebarsten tegen westerse kledingbedrijven als Nike, Adidas en H&M. Op sociale media wordt opgeroepen tot een boycot en op websites van Alibaba en andere online verkoopplatforms zijn producten van die laatste, Zweedse kledingketen al niet meer te vinden. Ook op sommige internetkaarten, die normaal alle winkels in een bepaald gebied aangegeven, zijn de winkels van H&M opeens gewist.

De storm begon nadat staatsmedia woensdag de aanval hadden ingezet op H&M. Het bedrijf heeft vorig jaar in een verklaring gezegd dat het niet meer samenwerkt met textiel- en katoenproducenten uit Xinjiang, de westelijke regio waar Oeigoeren en andere moslimminderheden wonen. Volgens onderzoekers en mensenrechtenorganisaties worden Oeigoeren ingezet voor dwangarbeid.

De Communistische Jeugdliga plaatste een post op sociale media waarin ze H&M terechtwijst en waarschuwt: „Geruchten verspreiden om katoen uit Xinjiang te boycotten, en ondertussen wel winst proberen te maken in China? Dat had je gedroomd!”, schreef de Liga.

Chinese internetgebruikers gingen ijverig op zoek naar andere westerse bedrijven die bedenkingen hebben geuit tegen het gebruik van katoen uit Xinjiang. Ook Nike en Adidas kwamen onder vuur te liggen. Voetbalclub Shanghai Shenhua, die normaal in kleding van Nike speelt, plaatste een foto op de website waarop het logo van Nike niet meer te zien was. Sommige internetgebruikers verklaarden dat ze voortaan juist zouden kiezen voor grote Chinese sportmerken als Li Ning. Li Ning is er trots op juist wel katoen uit Xinjiang te gebruiken. De koers van Li Ning schoot omhoog op de beurs.

Chinese speurders stuitten ook op de site van het Better Cotton Initiative (BCI), een wereldwijd initiatief om katoen duurzamer te produceren. Katoen uit Xinjiang krijgt geen BCI-keurmerk. In Nederland zijn 32 winkels aangesloten bij BCI, onder meer Hema, Wehkamp en Zeeman.

Europese sancties

Opvallend aan de ophef in China is dat de verklaring van H&M dateert van 20 maart 2020. Dat de campagne tegen het Zweedse concern pas een jaar later losbarst, komt waarschijnlijk door de sancties die de EU eerder deze week heeft ingevoerd tegen vier Chinese ambtenaren en een Chinees productiebedrijf. De EU veroordeelde China voor de onderdrukking van minderheden in het autonome gebied Xinjiang. Later kwamen ook het VK, de VS en Canada met sancties. China reageerde meteen op de Europese sancties door sancties te treffen tegen de EU en tegen een aantal Britse personen en instellingen. Dat lijkt nu niet genoeg: ook het westerse bedrijfsleven moet de Chinese woede voelen.

Westerse bedrijven worstelen met de misstanden in Xinjiang en de onderdrukking van de Oeigoeren. Enerzijds nemen ze in verklaringen over maatschappelijk verantwoord ondernemen afstand, anderzijds kunnen ze niet garanderen dat hun productieketens volledig ‘verantwoord’ zijn. Ze balanceren tussen de westerse publieke opinie enerzijds en de economische voordelen van China anderzijds: goedkope productie en een enorme afzetmarkt. Het Australian Strategic Policy Institute becijferde vorig jaar dat minstens 82 multinationals – kleding, technologie, auto’s – profiteren van dwangarbeid door Oeigoeren.

In Xinjiang is sprake van opsluiting van zeker een miljoen Oeigoeren en andere voornamelijk moslimminderheden in kampen, van systematische verkrachting en gedwongen sterilisatie, van het scheiden van ouders van hun kinderen en van het vernietigen van de traditionele cultuur en het geloof van de Oeigoeren.

Lees ook over ernstige misstanden in detentiekampen

Een vijfde van de wereldwijde katoen komt uit Xinjiang. En 84 procent van de Chinese katoenproductie komt uit de regio. Een brede coalitie tegen dwangarbeid in Xinjiang claimt dat een op de vijf kledingstukken op de wereldmarkt ‘besmet’ is door dwangarbeid. Katoen uit Xinjiang wordt op veel verschillende locaties tot kleding verwerkt. De precieze keten laat zich nauwelijks traceren.

Luchtfoto van zelfrijdende tractoren op een katoenveld in Kuqa, Xinjiang. De tractoren kunnen zelf zaaien en ploegen. Foto Hu Huhu / Xinhua via AFP

Dat bedrijven voorzichtig moeten opereren uit vrees voor Chinese represailles bleek ook bij een hoorzitting over Xinjiang in de Tweede Kamer, in november vorig jaar. H&M, Tommy Hilfiger en Adidas wilden alleen achter gesloten deuren met de Kamerleden spreken. Inditex, het Spaanse moederbedrijf van kledingketen Zara, heeft een verklaring over dwangarbeid donderdag van de website gehaald. Het hoofdkantoor van H&M in Stockholm wil geen enkele vraag over de kwestie beantwoorden.

Ook voor Nederlandse kledingbedrijven is besmet katoen een „groot onderwerp”, zegt een woordvoerder van brancheorganisatie Modint. Dat H&M een jaar na de verklaring onder vuur ligt, verbaast hem niet. „Dit is een gereguleerde actie. Men gaat op zoek naar iets.” Met ruim vijfhonderd winkels in China is H&M een zichtbare prooi. „H&M heeft een dubbel belang in China: productie en afzet. Nederlandse bedrijven hebben veel minder kans om geraakt te worden door Chinese vergelding. De productie is ook in Chinees belang.”

Richtlijnen voor verantwoord ondernemen zijn er genoeg. Naast de protocollen van de VN en OESO kent Nederland het Convenant Duurzame Kleding en Textiel. Bedrijven zijn verplicht om na te gaan of er bij leverancier of fabriek sprake is van misstanden, de zogeheten due diligence.

Maar wat doe je als je zulke controles niet kunt uitvoeren, zoals in Xinjiang? Een boycot is niet per se de beste optie, zegt Arnoud van Vliet, mvo-manager van Zeeman. „Bij partijen waar we contractueel mee samenwerken, proberen we de situatie liever te verbeteren. Bij partijen die dieper in de keten zitten, is opstappen soms wel de beste optie.” Van alle Zeeman-textiel uit China is 65 procent van katoen.. Daarvan is 62 procent gegarandeerd ‘schoon’. Van de overige 38 procent is de bron onbekend.

De Duitse onderzoeker Adrian Zenz liet onlangs zien hoe de katoenpluk in Xinjiang plaatsvindt. Het zijn steeds vaker Oeigoeren en andere minderheden die onder grote druk van de Chinese staat de katoen oogsten, stelt Zenz. Hij spreekt van dwangarbeid omdat het vrijwel onmogelijk is de zware seizoensarbeid te weigeren.

Zenz legt uit hoe dat in de praktijk gaat: de lokale overheid brengt vraag en aanbod onder meer met behulp van moderne surveillancesystemen in kaart. Welke katoenbedrijven hebben hoeveel plukkers nodig? Welke mensen in welke dorpen leven onder de armoedegrens? Die mensen worden dan op bestelling geleverd aan de bedrijven die arbeiders nodig hebben. En ze worden daar vaak onder strak toezicht naartoe vervoerd.

Niet helemaal spontaan

De Chinese overheid stelt dat de tewerkstelling van minderheden in de katoenvelden juist een goede zaak is: het helpt mensen aan werk en het zorgt dat ze zich kunnen onttrekken aan de armoede.

De Chinese verontwaardiging over de westerse bedrijven die zich tegen de katoenpluk in Xinjiang keren is groot, maar niet helemaal spontaan. Pas als de overheid het signaal geeft dat burgers op een bepaald onderwerp los mogen, gebeurt dat ook. Chinese beroemdheden kunnen het zich nauwelijks veroorloven om niet boos te worden. Het verwijt van gebrek aan vaderlandsliefde ligt dan op de loer.

Het Chinese ministerie van Buitenlandse Zaken, dat tegenwoordig op vrijwel alle kritiek reageert met een verwijt aan het land dat de kritiek uit, zette de tegenaanval op de VS in door een historische foto van de katoenpluk door zwarte slaven in Mississippi te verspreiden.

In een eerdere versie van dit artikel stond dat 65 procent van alle Zeeman-textiel uit China komt. Dat is hierboven verbeterd: 65 procent van alle Zeeman-textiel uit China bestaat uit katoen. Van alle Zeeman-leveranciers komt 41 procent uit China.